ტათევი და საბაგირო „ტათევის ფრთები“: როგორ მივიდეთ ერევნიდან
ტათევის მონასტერი და საბაგირო „ტათევის ფრთები“ სიუნიქში, ერევნიდან დაახლოებით 250 კმ-ში: გზა M2-ით არენისა და გორისის გავლით, ჰალიძორის სადგური, საბაგიროს სამუშაო საათები და ფასები, სერპანტინი მონასტრამდე და ღამის გათევა გორისში.
ტათევის მონასტერი მდინარე ვოროტანის ხეობის თავზე, კლდოვანი კონცხის კიდეზე დგას, სომხეთის სამხრეთით, სიუნიქის მარზში. ერევნიდან აქამდე დაახლოებით 250 კმ-ია და M2 მაგისტრალით ოთხი საათი სუფთა სავალი. ბოლო მონაკვეთს უმეტესობა ჰაერით გადის: სოფელ ჰალიძორიდან მონასტრამდე საბაგირო „ტათევის ფრთები“ მიდის, ხეობის თავზე 5,7 კმ 11–12 წუთში. მონასტრის ნახვა ერევნიდან ერთ დღეშიც შეიძლება, მაგრამ გორისში ღამის გათევით უფრო მოსახერხებელია.
რა არის ტათევი
მონასტერი IX საუკუნის ბოლოს დაარსდა. მთავარი ეკლესია, წმინდა პავლესა და პეტრესი (სურბ პოღოს-პეტროსი), 895–906 წლებში აშენდა. XIV–XV საუკუნეებში აქ ტათევის უნივერსიტეტი მუშაობდა, სომხეთის ერთ-ერთი ბოლო დიდი შუა საუკუნეების სასწავლო ცენტრი. მისი ყველაზე ცნობილი მასწავლებელი, ღვთისმეტყველი გრიგორ ტათევაცი, მონასტერშია დაკრძალული. ტათევში გადაწერილი ხელნაწერები ახლა მატენადარანში ინახება.
კომპლექსს კოშკებიანი გალავანი აკრავს. სამი მხრიდან კონცხი ხეობაში რამდენიმე ასეული მეტრით ეშვება, ასე რომ, სიმაგრე აქ უფრო რელიეფის დამატება იყო.
რა ვნახოთ გალავნის შიგნით:
- წმინდა პავლესა და პეტრეს ეკლესია. ყველაზე დიდი ნაგებობა, X საუკუნის დასაწყისი. შიგნით მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
- გავაზანი. 904 წლის რვამეტრიანი ქვის სვეტი, რომელსაც თავზე ხაჩქარი ადგას. ის სახსრულ საძირკველზე დგას და მიწის ბიძგებისგან ქანაობს. ადრე მისი ხელით დარწევა შეიძლებოდა, ახლა ჩვეულებრივ ახლოს არ უშვებენ.
- წმინდა გრიგოლის ეკლესია (1295) მთავარი ეკლესიის სამხრეთ კედელთან.
- ღვთისმშობლის ეკლესია (სურბ ასტვაწაწინი) ჭიშკრის თავზე, XI საუკუნის ბოლო.
- სატრაპეზო და ზეთსახდელი. თაღოვანი სამეურნეო სათავსები გალავნის გასწვრივ, ზეთსახდელში ქვის დოლაბები შემორჩა.
- სენაკები და სასწავლო შენობები პერიმეტრზე, ნაწილი აღდგენილია.
დასათვალიერებლად საათნახევარ-ორი საათი საკმარისია, თუ არ იჩქარებთ და გალავნის გასწვრივ სანახავ წერტილებამდე გაისეირნებთ. მონასტრის ცოტა ზემოთ, ფერდობზე, არის მოედანი, საიდანაც ტათევი ხეობის ფონზე მთლიანად ჩანს. იქამდე ცოტა ვინმე ადის, უმეტესობა მხოლოდ შიგნიდან იღებს.
„ტათევის ფრთები“: საბაგირო
„ტათევის ფრთები“ 2010 წელს გაიხსნა. გახსნისას გინესის რეკორდების წიგნში შეიტანეს, როგორც შუალედური გაჩერებების გარეშე ყველაზე გრძელი რევერსიული (ქანქარა) საბაგირო: სიგრძე 5752 მ. 25-კაციანი ორი კაბინა ჰალიძორსა და ტათევს შორის ერთმანეთის შემხვედრად მოძრაობს. მონაკვეთის ყველაზე ღრმა წერტილში ხეობის ფსკერამდე დაახლოებით 320 მ-ია.
პირველ წუთებში კაბინა პლატოს თავზე მიდის, მერე მიწა უცებ ქვემოთ ვარდება და ფეხქვეშ ვოროტანი იშლება. მონასტერი წინ გზის ბოლოსკენ გამოჩნდება. საუკეთესო ადგილები წინა და უკანა ფანჯრებთანაა, მათ პირველებს იკავებენ. თუ სიმაღლის გეშინიათ, კაბინის შუაში დადექით: თითქმის არ ქანაობს, ქვემოთ ყურება კი სავალდებულო არ არის.
სამუშაო საათები და ფასები
ქვემოთ მოცემული ციფრები ოპერატორის ოფიციალური საიტიდან, tatever.am-იდან, 2026 წლის შემოდგომაზეა აღებული. ტარიფები და განრიგი იცვლება, გამგზავრებამდე ჯობია გადაამოწმოთ.
| სეზონი | დღეები | საათები | ბოლო რეისი |
|---|---|---|---|
| მაისი–სექტემბერი | სამ–კვ და დღესასწაულები | 10:00–19:00 | 18:45 |
| მარტი–აპრილი, ოქტომბერი–ნოემბერი | სამ–კვ და დღესასწაულები | 10:00–18:00 | 17:45 |
| დეკემბერი–თებერვალი (1 იანვარი დასვენების დღეა) | სამ–კვ და დღესასწაულები | 10:00–18:00 | 17:30 (პირველი 10:30-ზე) |
რეისები 15 წუთში ერთხელ გადის, ზამთარში 30 წუთში ერთხელ.
ორშაბათობით საბაგირო არცერთ სეზონში არ მუშაობს. ამას ყველაზე ხშირად ივიწყებენ, დახურულ სადგურამდე ოთხსაათიანი გზა კი გულდასაწყვეტია. ქარის და ტექნიკური მომსახურების გამო დამატებითი დასვენების დღეებიც არის, მათ შესახებ ოპერატორის საიტზე და სოციალურ ქსელებში წერენ.
ფასები მარტიდან ნოემბრამდე: 9000 დრამი ორივე მხარეს და 6500 ერთი მიმართულებით. დეკემბრიდან თებერვლამდე: 5500 და 4000 დრამი. 140 სმ-მდე სიმაღლის ბავშვები 1000 დრამს იხდიან. ბილეთებს ჰალიძორისა და ტათევის სალაროებში ყიდიან. საიტზე ონლაინ გაყიდვა პერიოდულად ითიშება, მაშინ ჯავშანს ტელეფონით აკეთებენ. ივლისსა და აგვისტოში 11:00-დან 14:00-მდე, როცა ერევნიდან ექსკურსიის ავტობუსები ჩამოდიან, ჰალიძორში რიგი შეიძლება საათზე მეტხანს გაიწელოს.
ერთი მიმართულების ბილეთი მათ სჭირდებათ, ვისაც ჰაერით ასვლა და ფეხით ან მანქანით ჩამოსვლა უნდა. თუ საჭესთან ხართ, მანქანა ჰალიძორში რჩება, ამიტომ თითქმის ყოველთვის ორმხრივ ბილეთს იღებენ.
როგორ მივიდეთ ტათევში ერევნიდან
თითქმის მთელი გზა M2 მაგისტრალზე გადის. ერევნიდან სამხრეთით გადიხართ, გაივლით არარატსა და ერასხს, გადადიხართ ვაიოც ძორში და ეშვებით არენისკენ, სადაც გზად ნორავანქია. შემდეგ ეღეგნაძორი, ვაიქი და აღმართი ვოროტანის უღელტეხილისკენ (დაახლოებით 2340 მ). უღელტეხილის იქით სიუნიქი იწყება: მაღალი პლატო, სისიანის მოსახვევი, მერე დაღმართი გორისისკენ.
ჰალიძორი გორისიდან გვერდით, დაახლოებით 20 კმ-ში მდებარეობს. ნავიგატორი M2-ით კაპანის მიმართულებით წაგიყვანთ, მერე სოფლისკენ მიმავალ მოკლე გზაზე. „ფრთების“ სადგური სოფლის შესასვლელთან დგას, მისი გამოტოვება ძნელია: იქ დიდი უფასო პარკინგი, კაფე და ტუალეტებია.
გორისამდე მაგისტრალი ძირითადად კარგ მდგომარეობაშია, მაგრამ ეს მთის გზაა: გრძელი აღმართები, აღმართზე ძლივს მცოცავი სატვირთოები და გასასწრებად ცოტა ადგილი. ერასხთან M2 საზღვართან ახლოს გადის, იქ გზისპირას არ ჩერდებიან და არ იღებენ. კამერები ხშირად დგას, დასახლებული პუნქტების გარეთ ლიმიტი ჩვეულებრივ 90 კმ/სთ-ია, სოფლებში 60 კმ/სთ. დაწვრილებით სტატიაში სომხეთის საგზაო მოძრაობის წესების შესახებ.
ბენზინგასამართი სადგურები ეღეგნაძორში, ვაიქში, სისიანსა და გორისშია, მათ შორის მანძილები დიდია. ბანკომატები გორისშია, მონასტერთან და ჰალიძორში ძირითადად ნაღდით იხდიან.
სერპანტინი მონასტრამდე
ტათევამდე მანქანითაც შეიძლება მისვლა, საბაგიროს გარეშე. ჰალიძორიდან გზა სერპანტინით ხეობის ფსკერზე, ვოროტანამდე ეშვება, ეშმაკის ხიდთან (სატანი კამურჯი) ჩაივლის და ისევ სერპანტინით სოფელ ტათევამდე ადის. ეს დაახლოებით 12 კმ-ია, ერთი მიმართულებით ნახევარი საათი.
სერპანტინზე ასფალტი არის, მაგრამ ადგილ-ადგილ უსწორმასწოროა, მოსახვევები მკვეთრია, დამცავი ბარიერები კი ყველგან არ დგას. ამ გზით სატვირთოები დადიან, მათ შორის ირანული ნომრებით, და ვიწრო მოსახვევებში მათი გატარება მოგიწევთ. დღისით, მშრალ ამინდში ჩვეულებრივი მსუბუქი მანქანა მშვიდად გადის. წვიმაში, ნისლში, მოყინულ გზაზე და სიბნელეში ჯობია მანქანა ჰალიძორში დატოვოთ და საბაგიროთი ახვიდეთ.
კარგი ვარიანტია: „ფრთებით“ ახვიდეთ, მეორე დღეს კი, თუ გორისში ათევთ ღამეს, ეშმაკის ხიდამდე ცალკე ჩახვიდეთ მანქანით. ეს ვოროტანზე გადებული ბუნებრივი ქვის თაღია თბილი მინერალური წყაროებით. ხიდიდან ბილიკი ქვემოთ, XVII საუკუნის მეც ანაპატის უდაბნოსკენ მიდის. ჰალიძორის პარკინგიდან საბაგიროს ოპერატორი ეშმაკის ხიდამდე და არსნაძორის სანახავ მოედნამდე ექსკურსიის შატლით დაატარებს.
მანძილი და გზაში დრო
| საიდან | მანძილი | გზაში დრო |
|---|---|---|
| ერევნის ცენტრი → ჰალიძორი (საბაგირო) | დაახლოებით 250 კმ | 4–4,5 სთ |
| ზვარტნოცის აეროპორტი → ჰალიძორი | დაახლოებით 260 კმ | 4–4,5 სთ |
| ნორავანქი → ჰალიძორი | დაახლოებით 140 კმ | 2–2,5 სთ |
| გორისი → ჰალიძორი | დაახლოებით 20 კმ | 25–30 წთ |
| ჰალიძორი → ტათევი სერპანტინით | დაახლოებით 12 კმ | 30 წთ |
დრო მითითებულია გაჩერებების გარეშე და კარგ ამინდში. უღელტეხილზე ზამთარში და ნისლში მეტი დრო გაითვალისწინეთ.
გორისი თუ ერთი დღე ერევნიდან
ერთი დღე. ერევნიდან გასვლა 6:30–7:00-ზე, ჰალიძორი 11:00-მდე, საბაგირო და მონასტერი 14:00-მდე, უკან 19:00–20:00-ისთვის. ეს რვა-ცხრა საათია საჭესთან და დაახლოებით სამი საათი ადგილზე. გზად ნორავანქის ან ხორ ვირაპის დამატება მხოლოდ სირბილით გამოვა. ასეთი დღე რეალურია, მაგრამ შუადღის შემდეგ, დაღლილს, უღელტეხილით დაბრუნება ძნელია. ერთ მძღოლს ამას არ ვურჩევდი, ზამთარში კი, როცა ადრე ბნელდება, ნამდვილად არა.
გორისში ღამის გათევით. გორისი ერევნიდან დაახლოებით 235 კმ-შია. ქალაქში ათობით სასტუმრო სახლი და რამდენიმე სასტუმროა, ირგვლივ კი ძველი გორისის მღვიმოვანი უბნები და ხნძორესკი თავისი დაკიდებული ხიდით. დილით 10:00-ზე უკვე ჰალიძორში ხართ, ავტობუსებამდე, პირველ რეისებს შორის ერთ-ერთით ადიხართ და მონასტერში თითქმის სიჩუმეში სეირნობთ. ერევნისკენ სადილის შემდეგ, აუჩქარებლად გადიხართ.
თუ სამი დღე გაქვთ, ჩვეულებრივ ასე გამოდის: პირველ დღეს გზა სამხრეთისკენ ხორ ვირაპით, არენითა და ნორავანქით, ღამე გორისში. მეორე დღეს ტათევი, ეშმაკის ხიდი და ხნძორესკი. მესამე დღეს უკან დაბრუნება, შეიძლება სისიანისა და ყარაუნჯის ქვის ველის გავლით. წერტილების შეკრება მოსახერხებელია მარშრუტების კონსტრუქტორში, ტათევი და მეზობელი ადგილები რუკაზეა. მოკლე მოგზაურობის სხვა იდეები ერევნიდან ერთდღიანი მარშრუტების კრებულშია, თუმცა ტათევი მათ შორის მხოლოდ ფორმალურად მოხვდა.
როდის წავიდეთ
- მაისი–ივნისი. მწვანე ფერდობები, უღელტეხილზე გზისპირებზე ჯერ კიდევ შეიძლება თოვლი იდოს, თავად გზა კი სუფთაა.
- ივლისი–აგვისტო. ქვემოთ, არარატის ველზე, ცხელა, დაახლოებით 1500 მ სიმაღლეზე მდებარე ტათევში კი უფრო გრილა. სამაგიეროდ ეს პიკია: რიგები საბაგიროსთან და ბევრი ჯგუფი მონასტერში.
- სექტემბერი–ოქტომბერი. საუკეთესო თვეები. სტაბილური ამინდი, შემოდგომის ფერები ხეობაში, ტურისტები ნაკლებია. გახსოვდეთ, რომ ოქტომბრიდან საბაგირო საათით ადრე იკეტება.
- ზამთარი. საბაგირო მუშაობს, მაგრამ უფრო იშვიათად და ქარის გამო უფრო ხშირად ჩერდება. ვოროტანის უღელტეხილი თოვლის შემდეგ ხან ჩაკეტილია, ხან მოლიპული, მონასტრისკენ სერპანტინი კი იყინება. საჭიროა ზამთრის საბურავები და დროის მარაგი. დაწვრილებით სტატიებში სომხეთი ზამთარში და როდის ჯობია სომხეთში წასვლა.
როგორი მანქანაა საჭირო
აპრილიდან ოქტომბრამდე ჰალიძორამდე და ტათევამდე ჩვეულებრივი სედანი ადის, სრული ამძრავი საჭირო არ არის. უფრო მნიშვნელოვანია გამართული მუხრუჭები: უღელტეხილიდან დაღმართები და სერპანტინი გრძელია, ჯობია ძრავით დაამუხრუჭოთ დაბალ გადაცემაზე. ზამთარში ზამთრის საბურავებიანი მანქანა აიღეთ, თოვლის შემდეგ უღელტეხილზე გავლისას კი კარგი კლირენსის მქონე კროსოვერი შესამჩნევად მშვიდია. რომელი კლასის მანქანა უხდება ასეთ მარშრუტებს, სტატიაშია ავტომობილის კლასის არჩევის შესახებ, დოკუმენტების, დეპოზიტისა და დაზღვევის შესახებ კი წაიკითხეთ სომხეთში მანქანის ქირაობის გზამკვლევში.
შესვლა, წესები და რა წავიღოთ
მონასტერში შესვლა უფასოა, იხდით მხოლოდ საბაგიროს საფასურს. ტათევი მოქმედი მონასტერია: მხრები და მუხლები ჯობია დაფაროთ, ქალებს თავსაფარი გამოადგებათ. მსახურების დროს ეკლესიებში ფლეშით არ იღებენ.
რა წავიღოთ:
- თბილი ჟაკეტი ზაფხულშიც. კონცხზე თითქმის ყოველთვის ქარია, ხეობის თავზე კაბინაშიც არ ცხელა.
- ნაღდი დრამი: ბილეთებისთვის, ყავისა და მონასტერთან სუვენირებისთვის.
- კომფორტული ფეხსაცმელი. ეზო უსწორმასწორო ქვითაა მოკირწყლული, მონასტრის ზემოთ სანახავ მოედნამდე ბილიკი ადის.
- ოფლაინ რუკა. ხეობაში და სერპანტინზე კავშირი წყვეტილებით მუშაობს.
ტათევის სადგურთან კაფე და დახლებია, სოფელ ტათევში კი რამდენიმე სასტუმრო სახლია, თუ პირდაპირ მონასტერთან გინდათ დარჩენა.
ხშირი კითხვები
რამდენი ხნის სავალია ერევნიდან ტათევამდე? დაახლოებით 250 კმ ჰალიძორის საბაგიროს სადგურამდე და დაახლოებით 260 კმ თავად მონასტრამდე, ხეობაზე გამავალი გზით. ეს 4–4,5 საათია გაჩერებების გარეშე M2 მაგისტრალით, არენის, ეღეგნაძორისა და ვოროტანის უღელტეხილის გავლით.
მუშაობს თუ არა საბაგირო „ტათევის ფრთები“ ორშაბათობით? არა. ის სამშაბათიდან კვირამდე და დღესასწაულებზე მუშაობს, ორშაბათი ყველა სეზონში დასვენების დღეა. ქარში დამატებითი გაჩერებებიც ხდება.
რა ღირს საბაგირო? მარტიდან ნოემბრამდე 9000 დრამი ორივე მხარეს და 6500 ერთი მიმართულებით, ზამთარში 5500 და 4000. 140 სმ-მდე ბავშვები 1000 დრამს იხდიან. ფასები ოპერატორის საიტიდანაა 2026 წლის შემოდგომის მდგომარეობით, გამგზავრებამდე ღირს მათი გადამოწმება.
შეიძლება თუ არა ტათევამდე მანქანით მისვლა საბაგიროს გარეშე? კი, ჰალიძორიდან დაახლოებით 12 კმ სერპანტინით, ხეობისა და ეშმაკის ხიდის გავლით. დღისით, მშრალ ამინდში ჩვეულებრივი მსუბუქი მანქანა გადის. სიბნელეში, ნისლსა და მოყინულ გზაზე ჯობია საბაგიროთი ახვიდეთ.
მოვასწრებ ერთ დღეში ერევნიდან? მოასწრებთ, თუ 7:00-ზე გვიან არ გახვალთ და ბევრ გაჩერებას არ დაამატებთ. მაგრამ ეს რვა-ცხრა საათია საჭესთან, ამიტომ გორისში ღამის გათევა გაცილებით მოსახერხებელია.
მოკლედ
ტათევი ერევნიდან ოთხ საათშია M2-ით, არენისა და ვოროტანის უღელტეხილის გავლით. საბაგირო „ტათევის ფრთები“ გორისიდან 20 კმ-ში მდებარე ჰალიძორიდან გადის, რეისი დაახლოებით 12 წუთს გრძელდება, ორშაბათს არ მუშაობს. ჯობია ღამე გორისში გაათიოთ და პირველ რეისებზე მიხვიდეთ, ნორავანქი და არენი კი წასვლის გზისთვის დატოვოთ. გაზაფხულზე და შემოდგომაზე მოგზაურობა ყველაზე მშვიდია, ზამთარში კი დილით უღელტეხილი და ამინდი გადაამოწმეთ.
