ნარიყალას ციხე თბილისში: როგორ ავიდეთ და რა ნახოთ

ნარიყალაში შესვლა უფასოა და ციხე ღიაა დღე-ღამე: აქ არც სალაროა, არც ტურნიკეტი და არც სამუშაო საათები. ზემოთ სამი გზით ახვალთ: რიყის პარკიდან საბაგიროთი 2,5 ლარად, ფეხით მეიდნიდან 20–25 წუთში ან მანქანით ბოტანიკურის ქუჩით თითქმის კედლებამდე. ციხის, ქედის კედლებისა და ქართლის დედის დასათვალიერებლად საათი-საათნახევარი გამოყავით.

საბაგირო რიყის პარკიდან

ქვედა სადგური რიყის პარკშია, ევროპის მოედნის მხრიდან შესასვლელთან. ზედა სოლოლაკის ქედზე გამოდის, ციხის კარიბჭიდან ორ წუთში. ხაზის სიგრძე 508 მეტრი, სიმაღლის სხვაობა 94 მეტრი. ასვლა 1 წუთი და 42 წამი გრძელდება, კაბინა ძველი ქალაქის სახურავებისა და მტკვრის თავზე გადის.

ერთი მიმართულებით მგზავრობა 2,5 ლარი ღირს, გადახდა მხოლოდ Metromoney-ის ბარათითაა შესაძლებელი. ბარათი 2 ლარია, იყიდება იქვე, სადგურზე, და შემდეგ მეტროშიც გამოგადგებათ, ავტობუსშიც და ქალაქის სხვა საბაგიროებზეც. ნაღდ ფულს კაბინაში არ იღებენ. ხაზი 11:00-დან 23:00-მდე მუშაობს, ანუ შუადღემდე ზემოთ მხოლოდ ფეხით ან მანქანით მოხვდებით.

მთავარი ცვლადი რიგია. სამუშაო დღეს დილით პირდაპირ კაბინაში შედიხართ, შაბათს საღამოს ქვედა სადგურთან ნახევარი საათიც შეიძლება დაგჭირდეთ. გონივრული სქემა: ზემოთ საბაგიროთი, ქვემოთ ფეხით ციხისა და სოლოლაკის გავლით. დაშვება იგივე ოცი წუთია, ოღონდ ლოდინის გარეშე.

ფეხით: ორი ასასვლელი ძველი ქალაქიდან

პირველი მეიდნიდან ორბირის ქუჩით მიდის. ჯერ ასფალტი, მერე ქვის საფეხურები. სიმაღლეში დაახლოებით 90 მეტრს იკრებთ, ეს ოცდაათსართულიანი სახლია, უბრალოდ ქუჩებზე გადანაწილებული. 20–25 წუთი მშვიდი ტემპით, გზად სომხურ სურბ გევორქის ეკლესიას ჩაუვლით და პირდაპირ ქვედა ციხის მთავარ კარიბჭესთან გამოხვალთ.

მეორე აბანოთუბნიდან, გოგირდის აბანოებთან იწყება და ბეთლემის უბანზე ადის. უფრო მოკლეა და შესამჩნევად ციცაბო, სამაგიეროდ ქალაქის ყველაზე ძველ ნაწილში გატარებთ: ვიწრო ეზოები, ხის აივნები, სახლებს შორის ჩამალული კიბეები. ზაფხულის შუადღეს ეს ასასვლელი მძიმეა, ჩრდილი თითქმის არსად არის.

ფეხსაცმელი აქ მნიშვნელოვანია. ზედა საფეხურების ქვა ძველია და გაპრიალებული, წვიმის შემდეგ კი მოლიპულია. ზამთარში ბეთლემის კიბეები იყინება და დაშვება მართლა სახიფათო ხდება, ერთხელ იანვარში ნახევარი კიბე კედელს ხელმოკიდებული ჩამოვედი. ნესტიან ამინდში ჯობია ქვემოთ საბაგიროთი დაბრუნდეთ.

მანქანით: სად დატოვოთ ავტომობილი

მანქანით თითქმის კედლებამდე შეიძლება ახვიდეთ. ბოტანიკურის ქუჩა ბოტანიკური ბაღის ქვედა კარიბჭეს ჩაუვლის და პატარა მოედნით მთავრდება. ადგილები ცოტაა და სეზონზე შუადღისთვის უკვე დაკავებულია.

მეორე ვარიანტი უფრო საიმედოა: მანქანა ქვემოთ დატოვეთ, რიყის პარკთან ან მარცხენა ნაპირზე, და საბაგიროთი ავიდეთ. ძველი ქალაქის ქუჩები ვიწროა, ცალმხრივი და ორივე მხარეს მანქანებით სავსე, უცნობი მანქანით იქ მობრუნება დროის ფუჭი ხარჯია.

გადახდაზე. თბილისის ცენტრი საათობრივი პარკირების ზონებადაა დაყოფილი, A ზონა საათში 1 ლარი, პირველი 15 წუთი უფასოა. ზონის ტიპი და ტარიფი „P" ნიშნის ქვეშ არსებულ დაფაზეა მითითებული. ზონების გარეთ მოქმედებს საქალაქო აბონემენტი: წელიწადში 50 ლარი, არის ნახევარწლიანი და კვირეული ვარიანტებიც. ნაქირავები მანქანები ჩვეულებრივ უკვე რეგისტრირებულია ამ სისტემაში, მაგრამ ცენტრში საათობრივ გადასახადს მძღოლი თავად იხდის, აპლიკაციით ან SMS-ით.

თუ მანქანა MY.DRIVE-ზე გაქვთ ნაქირავები და ცენტრში არ ცხოვრობთ, უფრო ლოგიკურია რიყემდე ჩახვიდეთ და იქიდან საბაგიროთი აიწიოთ: პარკთან დგომის ადგილია, ზედა სადგურიდან ციხემდე კი ორიოდე წუთია.

რა ნახავთ ნარიყალას შიგნით

ნარიყალა ერთი ნაგებობა არ არის, ეს კლდეზე დაწყობილი სხვადასხვა ეპოქის ნაშთებია. კარიბჭის შემდეგ ჯერ ქვედა ციხის კედლებს და ზედა დონეზე ამავალ კიბეებს ხედავთ. ასვლა თავისუფალია. მოაჯირი თითქმის არსად არის და კლდის კიდე შემოღობილი არაა, ბავშვებთან ერთად ჯობია მოედნების შუაგულში იაროთ.

რა შემორჩა:

• სტამბოლის კოშკი, ოთხკუთხა, XVI საუკუნე, კომპლექსის ყველაზე ამოსაცნობი ნაწილი
• შახტახტის ციხე-კოშკის ნაშთი ქედის დასავლეთ ბოლოში, მისკენ კედლის ფრაგმენტი მიემართება
• ჯვარი მწვერვალზე, ძველი თბილისის უმაღლესი წერტილი
• წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია ქვედა ციხეში

ხედი აქედან ქალაქში საუკეთესოა და ეს სიმაღლის დამსახურება არაა, არამედ რაკურსის. მტკვარი ცენტრის თითქმის მთელ სიგრძეზე ჩანს, ფეხქვეშ აბანოთუბნის კრამიტის სახურავები და გოგირდის აბანოების გუმბათებია, პირდაპირ, კლდეზე, მეტეხი დგას, ზემოთ კი მინის მშვიდობის ხიდი ბრჭყვიალებს. ზედა დონეზე მუდამ ქრის ქარი, მაშინაც კი, როცა ქვემოთ, შესახვევებში, ჰაერი არ იძვრის.

წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

ამ ადგილას ეკლესია XII საუკუნიდან ცნობილია. ძველი ნაგებობიდან არაფერი დარჩა: მისი საძირკველი მხოლოდ 1960-იანი წლების გათხრებისას აღმოაჩინეს, თავად ტაძარი კი 1827 წელს დაინგრა.

ახლანდელი შენობა 1996 წელს, ტარიელ კიპაროიძის პროექტით აშენდა და 1997-ში აკურთხეს. ჯვარგუმბათოვანი ტაძარია, შესასვლელებით სამი მხრიდან, შიგნით კი თანამედროვე მოხატულობაა ბიბლიური სიუჟეტებითა და ქართული ისტორიის სცენებით. ეკლესია მოქმედია, შესვლა უფასოა.

ისტორია: შურის ციხიდან 1827 წლის ნანგრევებამდე

დაარსების ზუსტი თარიღი არ არსებობს. IV საუკუნისთვის კლდეზე სიმაგრე უკვე იდგა და შურის ციხე ერქვა. თანმიმდევრობა აქ შებრუნებულია: ჯერ ციხე გაჩნდა, ქალაქი კი მის გარშემო გაიზარდა. მიზეზი გეოგრაფიაშია. სოლოლაკის კლდე ხეობის ყველაზე ვიწრო ადგილს დაჰყურებს, სადაც მტკვარი ორ კლდეს შორისაა მოქცეული, და აქედან მდინარის გასწვრივ ერთადერთი გასასვლელი კონტროლდებოდა. შეუმჩნევლად ვერავინ ჩაივლიდა, ამიტომაც იჭერდნენ ამ წერტილს თხუთმეტი საუკუნის განმავლობაში.

მფლობელი თითქმის ყოველ საუკუნეში იცვლებოდა. IV საუკუნის ბოლოს ციხე სპარსელებმა აიღეს, V-ის შუა ხანებში ქართლის მეფეებმა დაიბრუნეს. VI საუკუნეში მეფე დაჩიმ, ვახტანგ გორგასლის ძემ, სიმაგრეები გააფართოვა და ახალი დედაქალაქის ბირთვად აქცია. VII საუკუნეში ციხე ომაიანებმა საგრძნობლად გადააკეთეს, VIII საუკუნიდან კი თითქმის ოთხი საუკუნის განმავლობაში არაბი ამირების რეზიდენცია იყო: კედლებში სასახლე იდგა, საიდანაც ქალაქს მართავდნენ. 1122 წელს დავით აღმაშენებელმა თბილისი აიღო და ციტადელი ქართულ გვირგვინს დაუბრუნა, კედლები კი კვლავ გააფართოვა.

სახელი ციხეზე გვიან გაჩნდა. ძირითადი ვერსია მას „ნარინ-კალას", ანუ „მცირე ციხეს" უკავშირებს, სიტყვას, რომელსაც XIII საუკუნეში მოსული მონღოლები ხმარობდნენ; არსებობს იმავე სიტყვის სპარსული წარმომავლობის ვერსიაც. თავდაპირველად ასე მხოლოდ ქვედა კოშკს ეძახდნენ და მთელ კომპლექსზე სახელი დაახლოებით XVIII საუკუნისთვის გავრცელდა. ლოგიკა უცნაურია: ციხე ქალაქს დომინირებს და „მცირედ" მხოლოდ იმ ქალაქის კედლების სისტემის ფონზე გამოიყურება, რომელიც ოდესღაც აქედან ჩადიოდა სანაპიროზე და თავისუფლების ახლანდელ მოედნამდე აღწევდა.

ქვა, რომელსაც დღეს ხედავთ, ძირითადად XVI–XVII საუკუნეებისაა. ამ დროისთვის ციხეზე უკვე გადავიდნენ მონღოლები, თემურ ლენგის ლაშქარი და სპარსული ლაშქრობები, ადრეული ფენებიდან კი ზედაპირზე თითქმის აღარაფერი შემორჩა. 1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანის ჯარმა თბილისი გაანადგურა და სიმაგრეებიც დააზიანა. თავად ნარიყალა შტურმით არასდროს აუღიათ: ქალაქს ციტადელის გვერდის ავლით იღებდნენ ან გარნიზონს შიმშილით აიძულებდნენ დანებებას.

სამხედრო დანიშნულება ციხემ საქართველოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ დაკარგა. 1818 წელს გენერალ ერმოლოვის ბრძანებით ქვედა ციხეში, პირდაპირ წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის შენობაში, დენთის საწყობი მოაწყვეს. 1827 წელს ის აფეთქდა. იმავე წელს ქალაქს ძლიერი მიწისძვრა დაატყდა. წყაროები არ თანხმდებიან, რომელმა მიაყენა მეტი ზიანი, მაგრამ შედეგი საერთოა: ეკლესია საძირკვლამდე მოიშალა, კედლებისა და ნაგებობების ნაწილი ჩამოინგრა, აღდგენა კი აღარავის უცდია. 1980-იანებისთვის კომპლექსიდან სტამბოლის კოშკის ნაწილი, შახტახტის ნაშთი და ქედის გასწვრივ კედლის ფრაგმენტები იყო შემორჩენილი. გათხრები 1960-იანებიდან მიმდინარეობდა, რესტავრაცია მხოლოდ 1990-იანებში დაიწყო და ის უფრო კონსერვაცია იყო: კედლები გაამაგრეს და ზედა რიგები ხელახლა დააწყვეს, ციხე როგორც ნაგებობა კი არავის აღუდგენია. ამიტომ ნარიყალა ნანგრევებად აღიქმება და არა აღდგენილ ციხესიმაგრედ.

ქართლის დედა: ათი წუთი ქედზე

ციხიდან დასავლეთით, სოლოლაკის ქედის გასწვრივ ბილიკი მიდის. 10 წუთში ის ქართლის დედასთან მიგიყვანთ, 20 მეტრის სიმაღლის ქალის ფიგურასთან, რომელსაც მარცხენა ხელში ღვინის თასი უჭირავს, მარჯვენაში კი ხმალი.

ქანდაკება 1958 წელს, თბილისის 1500 წლისთავისთვის აღმართეს, ავტორი ელგუჯა ამაშუკელია. პირველი ვერსია ხისა იყო, ალუმინით მოპირკეთებული, და დროებითად ჩაიფიქრეს. 1963 წელს ის ალუმინის ფიგურით შეცვალეს, 1990-იანებში კი ახალი დადგეს, შეცვლილი სამოსითა და თავსაბურავით. ძირში მოწყობილი მოედანი ქალაქზე სხვა რაკურსს გაძლევთ, ვიდრე ციხე: აქედან სოლოლაკი და ცენტრი უკეთ ჩანს, ვიდრე მდინარე.

ძეგლიდან ქვემოთ კიბეები ბეთლემის ქუჩისკენ და შემდეგ სოლოლაკში ჩადის. სეირნობის დასრულების მოსახერხებელი გზაა: დაშვება თხუთმეტიოდე წუთია და ლადო ასათიანის ქუჩის კაფეებთან გამოგიყვანთ.

ბოტანიკური ბაღი ზედა სადგურთან

ეროვნული ბოტანიკური ბაღის ზედა კარიბჭე საბაგიროს ზედა სადგურის გვერდითაა, ციხიდან სულ რაღაც ასიოდე მეტრში. ზრდასრულის ბილეთი 4 ლარი, სტუდენტის 1 ლარი, ბავშვის 50 თეთრი, საოჯახო 6 ლარი. თბილ სეზონში ბაღი დაახლოებით 9:00-დან 19:30-მდე მუშაობს, ზამთარში უფრო ადრე იკეტება.

სქემა, რომელიც საუკეთესოდ მუშაობს: საბაგიროთი ზემოთ, ციხე, ქართლის დედა, მერე ბაღში შესვლა ზედა კარიბჭიდან და დაშვება ჩანჩქერის გვერდით ბოტანიკურის ქვედა კარიბჭემდე, საიდანაც გოგირდის აბანოებამდე ათი წუთია ფეხით. მთელი წრე 3–4 საათს იკავებს და ქვემოთ, ძველ ქალაქში სრულდება, და არა გორაკის თავზე.

როდის ავიდეთ

10:00-მდე ყველაზე მშვიდი დროა, ოღონდ საბაგირო ჯერ დაკეტილია და ფეხით მოგიწევთ. შუადღით ზემოთ ხალხმრავლობაა, განსაკუთრებით მაისიდან სექტემბრამდე. მზის ჩასვლამდე ბოლო საათი საუკეთესო შუქია მეტეხისა და ძველი სახურავებისთვის, სამაგიეროდ საბაგიროს რიგიც მაშინაა ყველაზე გრძელი.

ზაფხულში ციხის ტერიტორიაზე არც ჩრდილია, არც წყალი, არც ჯიხური. წყალი ქვემოდან წამოიღეთ, უახლოესი მაღაზიები მეიდანზეა.

ზამთარში ციხე ისევე ღიაა, ოღონდ საფეხურები და ქვა შეიძლება მოყინული დაგხვდეთ, ქართლის დედისკენ მიმავალი ბილიკიც ადგილ-ადგილ მოლიპულია. საღამოს კედლები განათებულია და ქვემოდან, მეიდნიდან, ეს უფრო ეფექტურად გამოიყურება, ვიდრე შიგნიდან.

მოკლედ მთავარი

ნარიყალა უფასოა და ყოველთვის ღიაა, გადაიხდით მხოლოდ ასვლაში: 2,5 ლარი საბაგიროზე პლუს 2 ლარი Metromoney-ის ბარათზე, თუ ის ჯერ არ გაქვთ. ზედმეტი მოძრაობის გარეშე სქემა ასეთია: ზემოთ საბაგიროთი, ქვემოთ ფეხით ბოტანიკურ ბაღზე ან სოლოლაკზე. მაშინ რიგში ერთხელ დგახართ, მარშრუტი კი ქალაქში სრულდება. თავად ციხისთვის საათი-საათნახევარი საკმარისია, ძეგლისა და ბაღის ჩათვლით მთელი წრისთვის ნახევარი დღე გამოყავით. მოსახერხებელი ფეხსაცმელი სავალდებულოა, ზედა დონეზე მოაჯირი თითქმის არსად არის.