ხერთვისის ციხე: ისტორია, გზა, სანახავი ადგილები

ხერთვისის ციხე მდებარეობს კლდეზე, მდინარეების მტკვრისა და ფარავნის შესართავთან, ასპინძის მუნიციპალიტეტში, სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში, თბილისიდან დაახლოებით 210 კმ-ის დაშორებით. ეს არის ერთ-ერთი უძველესი ციხესიმაგრე საქართველოში: პირველი წერილობითი ცნობები მას X–XI საუკუნეებით თარიღდება, დღემდე შემორჩენილი კედლები კი 1354–1356 წლებში აშენდა. შესვლა უფასოა, გზა მთლიანად ასფალტირებულია, ხოლო თავად ხერთვისი ზუსტად ვარძიისკენ მიმავალ გზაზეა, ამიტომ მოგზაურთა უმეტესობა მას გზად ათვალიერებს და არა ცალკე ვიზიტად.

მოკლედ ისტორიაზე

ციხის ადგილმდებარეობა შემთხვევით არ შერჩეულა. კლდე კანიონის ვიწრო ყელში დგას, ზუსტად იქ, სადაც ფარავანი მტკვარში ერთვის, და უწინ ეს იყო ერთადერთი წერტილი, საიდანაც ლაშქარი თუ სავაჭრო ქარავანი შეეძლო გაევლო მტკვრის ხეობიდან ჯავახეთისკენ და შემდეგ სამხრეთისკენ, ჯერ ბიზანტიის საზღვრისკენ, მოგვიანებით კი ოსმალეთისკენ. მდინარე სამი მხრიდან წყვეტს კლდისკენ მისასვლელს, ამიტომ შედარებით მცირერიცხოვან გარნიზონსაც შეეძლო ხეობაში მოძრაობის კონტროლი. ხერთვისი აშენდა არა როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის თავშესაფარი, არამედ როგორც საბაჟო და სამხედრო პუნქტი: ვინც ამ კლდეს ფლობდა, ის მთელ სამხრეთ მონაკვეთს აკონტროლებდა.

ხერთვისი მტკვრის ხეობაზე გამავალ სავაჭრო გზას იცავდა, დღევანდელი თურქეთის მიმართულებით, ამიტომ მასზე საუკუნეების განმავლობაში სხვადასხვა ძალა იბრძოდა. ტაძარი ციხის ტერიტორიაზე 985 წელს აშენდა, ხოლო დღემდე შემორჩენილი გამაგრებები XIV საუკუნის შუა წლებში, ზაქარია ქამქამიშვილის დაკვეთით აშენდა. ლეგენდის მიხედვით, რომელიც მემატიანე ლეონტი მროველმა ჩაწერა, აქედან ალექსანდრე მაკედონელიც კი გაუვლია აღმოსავლური ლაშქრობის დროს. ისტორიკოსები ამ ვერსიას არ ადასტურებენ, თუმცა ლეგენდა ადგილობრივ თხრობაში მაინც მაგრად გამჯდარა.

X–XI საუკუნეებში ხერთვისი მთელი მესხეთის ცენტრი იყო, ხოლო XII საუკუნეში მის გარშემო ქალაქიც ჩამოყალიბდა, ბაზრით და მუდმივი მოსახლეობით, არა მხოლოდ გარნიზონით. XIII საუკუნეში ციხე მონღოლებმა დაანგრიეს და თითქმის ორასი წელი დასუსტებული იდგა. XIII საუკუნის ბოლოდან XV საუკუნემდე ხერთვისი ჯაყელების საგვარეულოს ეკუთვნოდა, რომლებიც სამცხის საათაბაგოს განაგებდნენ და ციხეს საკუთარ საყრდენ პუნქტად იყენებდნენ. XVI საუკუნეში სამხრეთ საქართველოში ოსმალები შემოვიდნენ და ხერთვისი თითქმის სამი საუკუნის განმავლობაში ეპყრათ, პატარა ოლქის ადმინისტრაციულ ცენტრად აქციეს, აქედან კრეფდნენ გადასახადებს და აკონტროლებდნენ მოძრაობას ახალციხისკენ მიმავალ გზაზე და შემდგომ სამხრეთით. 1624 წელს ციხე მოკლედ გიორგი სააკაძემ დაიბრუნა, 1771 წელს კი ერეკლე მეფემ, თუმცა ორივეჯერ ტერიტორია ისევ ოსმალეთის კონტროლში ბრუნდებოდა. ხერთვისი საბოლოოდ 1828 წელს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის შედეგად გათავისუფლდა, XIX საუკუნის ბოლომდე კი აქ რუსული გარნიზონი იდგა, რომლისთვისაც ციხე უკვე ნაკლებად საცავად და უფრო საზღვრის დამკვირვებელ პუნქტად ემსახურებოდა. 2007 წლიდან ხერთვისი ვარძიასთან ერთად იუნესკოს მემკვიდრეობის წინასწარ სიაშია შეტანილი.

რა ღირს დათვალიერება შიგნით

კომპლექსი შედგება კლდის თხემზე მდგარი ციტადელისა და ქვედა ეზოსგან, რომელიც მას სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან ერტყმის. შიგნით შემორჩენილია საგუშაგო კოშკის, დონჟონისა და X საუკუნის წმინდა გიორგის პატარა დარბაზული ეკლესიის ნაშთები. ციხის ქვეშ კლდეში გვირაბები იყო გამოკვეთილი, საიდანაც ალყის დროს მდინარიდან წყალს ატანდნენ, ამ გასასვლელის ნაწილი დღემდეც ჩანს.

რესტავრაცია თითქმის არ ჩატარებულა, ამიტომ ციხე ნამდვილად ძველი გამოიყურება: ჩამონგრეული კედლები, გაბზარული წყობა, ქვებს შორის ამოსული ბალახი. ციტადელი კლდის ვიწრო ბუდობზე დგას, ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხრიდან მასთან მისვლა საერთოდ შეუძლებელია, ფერდობი პირდაპირ კანიონში ეშვება, და ეს მაშინ თვალშისაცემია, როცა ტერიტორიის კიდემდე ჩადიხართ. თხემიდან კანიონისა და ორი მდინარის შესართავის ხედი იშლება, ხოლო ციხის საუკეთესო საერთო კადრი მტკვარზე გადებული საბმელო ხიდიდან იღება, შესასვლელიდან ცოტა მოშორებით, საიდანაც კარგად ჩანს, როგორ ინდა კედლები პირდაპირ კლდიდან ამოდის.

როგორ მიხვიდეთ თბილისიდან

თბილისიდან ხერთვისამდე დაახლოებით 210 კმ-ია, გზა გორიზე, ბორჯომსა და ახალციხეზე გავლით 3,5–4 საათს სჭირდება. ტრასა მთლიანად ასფალტირებულია, სერპანტინი ცოტაა, ხოლო ახალციხიდან ხერთვისამდე მონაკვეთი მტკვრის ხეობის გასწვრივ მიდის და ერთ-ერთ ყველაზე ულამაზეს გზად ითვლება საქართველოს სამხრეთით.

თბილისიდან პირდაპირი მარშრუტი ციხემდე არ არსებობს: ჯერ ახალციხემდე უნდა მიხვიდეთ მარშრუტკით ან მატარებლით, იქიდან კი გადახვიდეთ ვარძიისკენ მიმავალ ადგილობრივ მიკროავტობუსზე, რომელიც ხერთვისზე დღეში რამდენჯერმე, ფიქსირებული განრიგით გადის. ეს ვარიანტი მუშაობს, მაგრამ ნიშნავს, რომ დღის განრიგი მწირ ავტობუსებს უნდა მოარგოთ, და ციხესთან ცოტა დროც რჩება.

ახალციხიდან ხერთვისამდე ტაქსითაც შეიძლება ჩასვლა, თუმცა ერთ დღეში რამდენიმე წერტილის მოსანახულებლად, ვთქვათ, ციხე, ვარძია და რაბათი, ცალკეული ტაქსის ჯამური ღირებულება სწრაფად აღემატება მანქანის ერთდღიან ქირას. ნაქირავები მანქანით მარშრუტის აწყობა ბევრად მარტივია: თბილისიდან დილაადრიან გამოსვლა, ციხესთან საათი-საათნახევრით გაჩერება, განრიგზე მიბმის გარეშე, შემდეგ კი გაგრძელება ვარძიისკენ ან ახალციხის გავლით უკან დაბრუნება, გზად რაბათსა თუ ბორჯომში შემოვლით. ერთი დღე სამ-ოთხ წერტილს მოიცავს, ერთის ნაცვლად.

ხერთვისი და ვარძია

ხერთვისიდან ვარძიამდე 16 კმ-ია ასფალტირებულ გზაზე, მანქანით დაახლოებით 20 წუთი. მოგზაურთა უმეტესობა ორივეს ერთ დღეში აერთიანებს: ჯერ ციხეს ათვალიერებენ, შემდეგ ხეობაში, გამოქვაბულთა ქალაქისკენ განაგრძობენ გზას. თუ მარშრუტს დამოუკიდებლად გეგმავთ, ხერთვისისთვის საათი-საათნახევარი დაზოგეთ, ვარძიისთვის კი ცალკე მინიმუმ ორი საათი, იქ გვირაბებსა და ტერასებზე ბევრი სიარულია საჭირო.

ახლოს არის თმოგვის ციხე და გამოქვაბულთა მონასტერი ვანის ქვაბები, ესეც შეგიძლიათ ერთ მარშრუტში ხეობის გასწვრივ ჩართოთ. საწინააღმდეგო მიმართულებით, 45 კმ-ში, ახალციხეა რაბათის ციხითურთ, ხოლო კიდევ დაახლოებით 90 კმ-ში, თბილისთან უფრო ახლოს, ბორჯომია საკურორტო პარკით. ერთ დღეში ტექნიკურად ხერთვისის, ვარძიისა და ახალციხის მოხურვაც შესაძლებელია, თუმცა დროის დიდი ნაწილი გზას მოხმარდება და არა დათვალიერებას. თუ ჩქარობის გარეშე გინდათ, ღამის გათევა ახალციხეში ან ბორჯომში და მარშრუტის ორ დღეზე გაყოფა უფრო მოსახერხებელია.

პრაქტიკული ინფორმაცია

• შესვლა: უფასო, ციხე ყოველდღე ღიაა, დაახლოებით 9:00-დან 18:00 საათამდე
• პარკინგი: ხერთვისის სოფლის ძირში, უფასო
• ასვლა: სოფლიდან ბილიკით, 10–15 წუთი აღმართზე, ზედაპირი არათანაბარია
• ფეხსაცმელი: მოხერხებული, დახურული, ზოგი ქვა მოსრიალეა
• დათვალიერების დრო: 45–90 წუთი, ასვლისა და ხიდიდან გადაღების ჩათვლით

თუ მოკლედ

ხერთვისი ვარძიისკენ მიმავალ გზაზე ღირს დათვალიერება და არა ცალკე დანიშნულების წერტილად: ეს არის საათი-საათნახევრიანი გაჩერება და არა მთელი დღის მოგზაურობა. ციხე გზიდან კარგად ჩანს, ასვლა მოკლეა, შესვლა უფასოა, ხოლო ყველაზე სრული ხედი მასზე შიგნიდან კი არა, მტკვარზე გადებული საბმელო ხიდიდან იშლება.

თუ დღეს ვარძია, თმოგვი, რაბათი ან ვანის ქვაბებიც შედის გეგმაში, უმჯობესია წინასწარ დაფიქრდეთ წერტილების თანმიმდევრობაზე, ვიდრე მარშრუტკის განრიგს მოერგებით. თბილისიდან ერთი მიმართულებით სავალი გზა თითქმის 4 საათია, ამიტომ ღირს ადრე გამოსვლა და დროის დაზოგვა გაჩერებებისთვისაც, არა მხოლოდ გზისთვის.