Gelati Manastırı: Kurucu Davit'in mezarı, XII. yüzyıl mozaiği ve Kutaisi'den nasıl gidilir

Gelati Manastırı, Kutaisi merkezinin yaklaşık 11 kilometre kuzeydoğusunda, ormanlık bir yamaçta duruyor. Manastırı 1106'da Kral IV. Davit, yani Kurucu Davit kurdu ve kendisi de burada gömülü. Ana kilisede XII. yüzyıldan kalma bir mozaik korunuyor; Gürcistan'da bunun benzeri neredeyse kalmadı. Giriş ücretsiz, şehirden yirmi dakika kadar sürüyor, manastırın kendisi için bir, bir buçuk saat yetiyor. Aşağıda içeride neye bakılacağını ve arabayla nasıl gidileceğini, en sonda da komşu Motsameta'yı anlatıyorum.

Gelati nedir

Kurucu Davit burayı aynı anda hem manastır, hem kraliyet mezarlığı, hem de akademi olarak inşa ettirdi. Akademide ilahiyat, felsefe, retorik, astronomi ve geometri okutuluyor, Yunanca eserler çevriliyordu. Dönemin bir vakanüvisi Gelati'yi "bütün Doğu'nun ikinci Kudüs'ü" ve "yeni Atina" diye anmış. Hocalar arasında filozof İoane Petritsi ve Arsen İkaltoeli vardı; Gürcistan'da bu isimler okul sıralarından bilinir.

Davit 1125'te, inşaatın bittiğini göremeden öldü. Meryem Ana'nın Doğuşu adına yapılan ana kilise, oğlu Kral I. Demetre döneminde, 1130 civarında kutsandı. XIII. yüzyılda yanına Aziz Giorgi ve Aziz Nikolaos kiliseleri, çan kulesi ve başka yapılar eklendi. Manastır birkaç kez yandı ve yağmalandı, 1510'da Osmanlılar tarafından da, ama her seferinde onarıldı ve ana yapı topluluğu günümüze bütün olarak ulaştı.

Bugün burası faal bir erkek manastırı. Ayin yapılıyor, keşişler burada yaşıyor, ziyaretçinin de buna göre davranması bekleniyor.

UNESCO statüsü: Gelati kaldı, Bagrati çıktı

UNESCO 1994'te "Bagrati Katedrali ve Gelati Manastırı"nı Dünya Mirası Listesi'ne aldı. 2010'da, Bagrati'deki yeniden yapım yüzünden alan Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne taşındı. Kutaisi'deki katedralin restorasyonu 2012'de cam eklentiler ve dış asansörle tamamlandı ve 2017'de Bagrati listeden çıkarıldı. Gelati statüsünü korudu, alanın adı artık sadece "Gelati Manastırı" ve aynı anda "tehlike altındaki" listeden de çıkarıldı.

Yani eski bir rehber kitapta Bagrati ile Gelati'yi tek bir UNESCO numarası altında gördüyseniz, o bilgi artık geçerli değil. Bagrati'nin kendisi bundan bir şey kaybetmedi, görmeye değer; ayrıntılar Kutaisi'de neler görülür yazımızda.

Kurucu Davit'in mezarı

İlk önce kapıdan geçiyorsunuz. Kurucu Davit, içeri giren herkes mezarına bassın diye manastırın güney kapısının altına gömülmeyi vasiyet etmiş. Taş levha tam geçitte duruyor, üzerindeki yazı Gürcece. Bu genellikle bir alçakgönüllülük jesti olarak anlatılır: Gürcistan'ın en çok saygı gören kralı, her hacının ayağının altında yatıyor.

Pratikte bugün pek çok kişi levhaya basmıyor, etrafından dolaşıyor. Yerliler çoğu zaman durup haç çıkarıyor, kimi çiçek bırakıyor. Bu taşın ne olduğunu bilmiyorsanız fark etmeden geçip gidebilirsiniz, o yüzden kapıdan girer girmez ayağınızın altına bakın.

Kapının yanında Gence'nin demir kapılarından bir kanat duruyor. Onu I. Demetre 1139 seferinden ganimet olarak getirmiş ve o zamandan beri babasının mezarının yanında asılı. Dövme demirden devasa kanat, manastırın bir parçasından çok bir askeri müzenin sergisine benziyor.

Ana kilise ve XII. yüzyıl mozaiği

Meryem Ana'nın Doğuşu Kilisesi, büyük, yontulmuş sarı taş bloklardan yapılmış, yüksek kasnaklı, haç planlı kubbeli bir yapı. Dışarıdan sade, neredeyse hiç oyma yok. Asıl ilginç olan her şey içeride.

Mozaik, sunak apsisinin yarım kubbesinde: altın zemin üzerinde Çocuk İsa'yı kucağında tutan Meryem Ana, iki yanında başmelekler Mikail ve Cebrail. Yaklaşık 1125–1130 yıllarına tarihleniyor. Ortaçağ Gürcistan'ında mozaik nadiren yapılırdı, duvarlar çoğunlukla freskle kaplanırdı; bu yüzden Gelati mozaiği ülkenin en önemlilerinden sayılıyor. Ona aşağıdan, uzaktan bakıyorsunuz ve en iyi, güneş kasnaktaki pencerelerden içeri vurduğunda görünüyor. İyi zumlu bir telefon ya da küçük bir dürbün alın, yüzlerin ayrıntılarını böyle seçmek çok daha kolay.

Diğer duvarlar XII. yüzyıldan XVIII. yüzyıla farklı dönemlerin freskleriyle kaplı. Aralarında kralların ve din adamlarının portreleri var, elinde kilisenin maketiyle Kurucu Davit'in kendisi de dâhil. Resimler epey kararmış, yer yer dökülmüş ve son yıllarda kilisede restorasyon çalışmaları sürüyordu. İçerinin bir kısmının iskele altında ya da bariyerin arkasında olabileceğine hazırlıklı olun.

İçeride flaşsız fotoğraf çekmeye genelde izin veriliyor, ama ayin sırasında kamerayı kaldırmak daha doğru. Bir keşiş ya da kilise görevlisi kadın çekmemenizi isterse tartışmayın.

Manastır alanında başka neler var

Alan küçük, her yeri yarım saatte dolaşabilirsiniz.

• Aziz Giorgi Kilisesi (XIII. yüzyıl), ana kilisenin doğusunda, XVI. yüzyıl freskleriyle.
• Aziz Nikolaos Kilisesi, alışılmadık biçimli, iki katlı küçük bir yapı: alt kat kemerlerle açık, kilise üst katta.
• Akademi binası, batı tarafta uzun, dikdörtgen, süssüz bir yapı. Bugün boş, ama XII. yüzyılda dersler tam burada veriliyordu.
• Çan kulesi ve manastır duvarının kalıntıları.

Kiliselerin arkasındaki düzlüğün kenarına yürüyün. Oradan Tskaltsiteli Nehri vadisi ve İmereti tepeleri görünüyor, açık havada kuzeyde dağlar beliriyor. Sabahları burada çoğu zaman sis oluyor, genelde sabahın ortasına doğru vadiden aşağı çekiliyor.

Gelati'ye arabayla nasıl gidilir

Kutaisi'den

Merkezden yaklaşık 11 km, yol 20–25 dakika sürüyor. Şehirden kuzeydoğuya, Tkibuli yönündeki yola çıkıyorsunuz ve birkaç kilometre sonra Gelati tabelasından sapıyorsunuz. Son bölüm köyün ve ormanın içinden virajlı ilerliyor; asfalt iyi, sıradan bir binek araçla sorun yaşanmaz. Yer yer dar, özellikle tur otobüslerinin karşıdan geldiği virajlarda. Acele etmeyin.

Navigasyonda "Gelati Monastery" diye arayın, hemen çıkıyor.

Kutaisi Havalimanı'ndan

Kutaisi Havalimanı'ndan manastıra yaklaşık 35 km, şehrin içinden ya da çevre yolundan 40–50 dakika. Uçağınız sabah iniyorsa arabayı alıp otele yerleşmeden doğrudan Gelati'ye gidebilirsiniz: alan genelde sabahtan açık oluyor.

Tiflis'ten

E60 otoyoluyla Kutaisi'ye yaklaşık 240 km, sonra manastıra 11 km daha. Kısa bir molayla 3,5–4 saat tutuyor. En mantıklısı Kutaisi'de gecelemek ve Gelati'ye sabah gitmek; Tiflis–Gelati–Tiflis'i tek günde yapmaya çalışmayın.

Batum'dan

Kutaisi'ye yaklaşık 150 km, Batum çıkışındaki ve Samtredia civarındaki trafiğe göre genelde 2,5–3 saat. Batum'dan Gelati'yi uzun bir günde görmek mümkün, ama erken yola çıkmanız gerekecek ve akşam dönüş yorucu olacak. Kutaisi'de ya da Tskaltubo'da bir gece kalarak birleştirmek daha rahat.

Arabasız

Kutaisi merkezinden Gelati yönüne marşrutka (minibüs) kalkıyor, ama seyrek ve belirli bir saate bağlı değil. Son durak bazen kapıda değil, aşağıda köyde oluyor ve oradan yukarı yürümek gerekiyor. Şehirden bekleyen ve Motsameta'ya da uğrayan bir taksi pahalı değil; fiyatı binmeden önce konuşun ya da uygulamadan çağırın.

Park yeri

Kapının önünde ücretsiz bir otopark var, yanında çurçhela, şarap, bal ve ikon satan tezgâhlar. Hafta içi sabah yer bulmak sorun değil. Yazın hafta sonları ve bayramlarda otopark öğleye kadar doluyor, arabalar yol kenarına diziliyor, otobüsler de bu kalabalığın ortasında manevra yapıyor. Böyle bir saatte geldiyseniz arabayı yamacın biraz aşağısına bırakıp birkaç dakika yürümek daha iyi.

Otoparktan kapıya hafif bir yokuşla birkaç dakika.

Ziyaret saatleri, giriş ve kıyafet kuralı

Giriş: ücretsiz. Kilisede bağış bırakabilirsiniz, bu size kalmış.

Saatler: manastır resmi bir program yayımlamıyor. Alan genelde sabahtan akşama, kabaca 8–9'dan 18–19'a kadar açık, yazın daha uzun. Ana kilise bazen ayin ya da çalışma sırasında kapatılıyor. Mozaiği görmek istiyorsanız öğleden önce gelin ve yerinde sorun.

Kıyafet kuralı: kadınlar için başörtüsü ve etek, erkekler için uzun pantolon, herkes için kapalı omuzlar. Başörtüsü ve sarma etekler genelde girişte bulunuyor. Sıcakta baştan uzun ve ince bir şey giyip gelmek daha kolay.

Ne kadar süre ayırmalı: manastırın kendisi için bir, bir buçuk saat. Motsameta ve Kutaisi'den yolla birlikte yarım gün ediyor.

Tuvalet: otoparkın yanında var, ama yılın her mevsiminde ona güvenmezdim.

Gelati ve Motsameta tek gezide

Motsameta Manastırı, Tskaltsiteli Nehri'nin üzerindeki bir kayalıkta, Kutaisi'den 6 km uzakta duruyor ve sapağı Gelati'ye giden yolun üzerinde. İki manastır arası arabayla 15–20 dakika, bu yüzden neredeyse her zaman birlikte geziliyorlar.

Motsameta küçük: tek bir kilise, nehrin kıvrımı üzerinde bir burun, altında uçurum. Burada, İslam'ı kabul etmeyi reddettikleri için öldürülen VIII. yüzyıl prensleri Davit ve Konstantine Mkheidze kardeşlerin kutsal emanetleri saklanıyor. Adı da tam olarak bunu anlatıyor: "şehitlerin yeri". Emanetlerin bulunduğu sandukanın altından üç kez sürünerek geçip dilek tutma geleneği var, bunu yapan birini neredeyse kesin göreceksiniz.

Motsameta için yarım saat yeter. Oradaki otopark daha küçük, kiliseye merdivenlerle iniliyor, dönüşte de yine çıkmak gerekiyor.

Benim sıram genelde şöyle: sabah, kalabalık azken ve güneş kasnak pencerelerindeyken Gelati, dönüş yolunda Motsameta. Günü daha uzakta bitirmek isterseniz buradan batıya, Prometheus Mağarası'na ve Tskaltubo'ya, ya da kuzeybatıya, Martvili ve Okatse kanyonlarına gitmek kolay. Mağara ile manastırlar rahatça tek güne sığıyor. Kanyonları ayrı bir güne bırakmak daha iyi. 7 günlük Gürcistan rotamızdaki iki Kutaisi günü de tam böyle kurulu: önce Gelati ve mağara, sonra kanyonlar.

Ne zaman gitmeli

Gelati yıl boyu açık, kışın neredeyse kimse olmuyor. Normal bir Kutaisi kışında yol geçilebilir durumda; bu yükseklikte kar nadiren ve kısa süre kalıyor, ama gece donundan sonra ormandaki virajlar gölgede kaygan olabiliyor.

Bana göre en güzel zaman ilkbahar ve sonbahar. Nisan ve mayısta çevredeki yamaçlar canlı yeşil, ekimde ve kasım başında vadinin üzerindeki orman sararıyor ve manastır bu fonda özellikle güzel görünüyor. Yazın burası Kutaisi'den serin, ama temmuz ve ağustosta öğleye doğru yine de sıcak oluyor, otopark da tıklım tıklım. Erken gelin.

İmereti nemli, yağmur her ay yağabilir. Yağmurda mozaik daha zor görünüyor, kilisedeki ışık loş kalıyor; günler arasında seçme şansınız varsa güneşli olanı seçin.

Birkaç pratik öneri

• Mumlar ve otopark yanındaki alışveriş için yanınızda nakit lari olsun. Tezgâhlarda kart makinesi neredeyse yok.
• Motsameta'ya ve başka kiliselere de gidecekseniz başörtüsünü ya da ince bir şalı arabada tutun. Kendi eşyanız her zaman daha rahat.
• Ayin sırasında kiliseye grupla girmeyin, kenarda bekleyin. Buradaki ayinler turistler için yapılmıyor.
• Otoparktan çıkan yol ve avludaki taşlar yağmurdan sonra kaygan oluyor, tabanı sağlam bir ayakkabı işinize yarar.

Kısaca

Gelati'yi Kurucu Davit yaptırdı ve kendisi de burada gömülü. Apsiste XII. yüzyıl mozaiği korunuyor, manastır da 2017'de Bagrati listeden çıkarıldıktan sonra UNESCO statüsünü korudu. Kutaisi'den arabayla 20 dakika, giriş ücretsiz, yerinde bir, bir buçuk saat yetiyor. Motsameta ile birlikte sakin bir yarım gün çıkıyor, ardından mağaraya ya da şehirde akşam yemeğine hâlâ vakit kalıyor.