გრემი: მთავარანგელოზთა ტაძარი და ციხე-სიმაგრე კახეთში

გრემი — XVI საუკუნის არქიტექტურული კომპლექსია კახეთში, კახეთის სამეფოს ყოფილი დედაქალაქი. გორაზე, ალაზნის ველზე გადმოსული, შემორჩენილია მთავარანგელოზთა მიქაელისა და გაბრიელის ტაძარი, სამსართულიანი სამრეკლო-კოშკი მუზეუმით და ციხის კედლების ნაშთები. ტერიტორიასა და ტაძარზე შესვლა უფასოა, ყველაზე მოსახერხებელია მისვლა მანქანით, დაახლოებით ორსაათიანი გზაა თბილისიდან.

ქალაქისა და ტაძრის ისტორია

გრემი კახეთის სამეფოს დედაქალაქი გახდა XVI საუკუნის დასაწყისში და მალევე ვაჭრობის მსხვილ ცენტრად იქცა აბრეშუმის გზაზე — აქედან გადიოდნენ ქარავნები აბრეშუმით, სანელებლებითა და ქსოვილებით სპარსეთსა და ევროპას შორის. არქეოლოგების შეფასებით, ქალაქი დაახლოებით 40 ჰექტარ ტერიტორიას იკავებდა და სამ ნაწილად იყოფოდა — საეკლესიო კომპლექსი გორაზე, სამეფო რეზიდენცია და სავაჭრო უბანი მდინარესთან.

მთავარანგელოზთა ტაძარი აშენდა 1565–1577 წლებში მეფე ლევან კახეთის ბრძანებით, იმავე მეფის, რომელმაც გრემი დედაქალაქად აქცია. ეს ჯვარგუმბათოვანი ტაძარია, ნაშენი დამუშავებული ქვისგან, არქიტექტურაში შერწყმულია ტრადიციული ქართული წყობა და იმდროინდელი ირანული სტილის ელემენტები — ეს კახეთისა და სპარსეთის მჭიდრო სავაჭრო და პოლიტიკური კავშირების ანარეკლია. ტაძარს სამი შესასვლელი აქვს — დასავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით, ფასადი სამ თაღოვან ნაწილადაა დაყოფილი. გუმბათი ეყრდნობა საკურთხევლის კუთხეებსა და ორ საყრდენ სვეტს, ხოლო მისი დოლი რვა ფანჯრით არის შემოვლებული. ტაძრის შიდა მოხატულობა 1577 წლისთვის დასრულდა, მისი ნაწილი დღემდეა შემორჩენილი, ისევე როგორც მეფე ლევანის საფლავი.

1615 წელს შაჰ აბას I-ის სპარსულმა ჯარმა ქალაქი თითქმის მთლიანად გაანადგურა — დაიღუპა სავაჭრო უბანი, საცხოვრებელი კვარტლები, სამეფო რეზიდენცია. მხოლოდ საეკლესიო კომპლექსი გადარჩა გორაზე, სავარაუდოდ თავდაცვითი კედლებისა და ამაღლებული მდებარეობის წყალობით. ქალაქი აღარ აღუდგენიათ, ხოლო XVII საუკუნის შუა ხანებში კახეთის მეფეებმა დედაქალაქი თელავში გადაიტანეს, რომელიც დღემდე რჩება რეგიონის ცენტრად.

საბჭოთა პერიოდში ტაძართან არსებული მონასტერი დიდხანს არაფუნქციონირებდა — 1940-იანი წლებიდან 1999 წლამდე ღვთისმსახურება თითქმის არ ტარდებოდა, თუმცა რამდენიმე ბერი ტერიტორიაზე მაინც ცხოვრობდა. რეგულარული ღვთისმსახურება განახლდა 1989 წელს, ხოლო 1999 წელს ოფიციალურად აღდგა მონასტრული ცხოვრება. გრემის მფარველად ითვლება წმინდა კეთევან დედოფალი — მის საპატივსაცემოდ მონასტერში ყოველდღიურად ლოცვა-კურთხევა ტარდება. სისტემატური არქეოლოგიური გათხრები ტერიტორიაზე ჩატარდა 1939–1949 და 1963–1967 წლებში, ხოლო 2007 წლიდან გრემის კომპლექსი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების წინასწარ ნუსხაშია შეტანილი.

რა ღირს ნახვად

• მთავარანგელოზთა მიქაელისა და გაბრიელის ტაძარი — მთავარი შემორჩენილი ნაგებობა, XVI საუკუნის მოხატულობითა და მეფე ლევანის საფლავით.
• სამრეკლო-კოშკი — სამსართულიანი, ამჟამად მასში მუზეუმია არქეოლოგიური მასალითა და XVI საუკუნის ზარბაზნით. კედლებზე კახეთის მეფეთა პორტრეტებია, თანამედროვე ქართველი მხატვრის ლევან ჩოგოშვილის ნამუშევრები (1985 წელი). ზემოდან იშლება ხედი ალაზნის ველზე.
• ციხის კედლები სათოფურებითა და კოშკებით, რომლებიც საეკლესიო კომპლექსს ერტყმებოდა.
• მარანი და საიდუმლო გვირაბის ნაშთები, რომელიც ინწობის მდინარისკენ მიდის — სავარაუდოდ, ალყის დროს წყლის მისატანად იყო გამოყენებული.

დათვალიერებას 30–40 წუთი საკმარისია, თუ მუზეუმში დიდხანს არ დარჩებით.

სამუშაო საათები და ბილეთები

ტერიტორია და ტაძარი ყოველდღიურად ღიაა, ტაძარში რეგულარულად ტარდება ღვთისმსახურება. მუზეუმი კოშკში მუშაობს დაახლოებით 9:00-დან 18:00-მდე, შესვლა დაახლოებით 10 ლარი ღირს. საქართველოში მცირე რეგიონული მუზეუმების ფასები და გრაფიკი დროდადრო იცვლება, ამიტომ ღირს ადგილზე დაზუსტება — სალარო ჩვეულებრივ ტერიტორიის შესასვლელთანვეა.

როგორ ჩავიდეთ

თბილისიდან გრემამდე 115 კილომეტრია. გზას სჭირდება 2-დან 2,5 საათამდე, მარშრუტის მიხედვით:

• გომბორის უღელტეხილზე გავლით — უფრო მოკლეა, თუმცა 1600 მეტრზე მაღლა მდებარე უღელტეხილი ცუდ ამინდში ხანდახან იკეტება;
• საგარეჯოსა და ალაზნის ველზე გავლით — 30–40 წუთით უფრო გრძელია, სამაგიეროდ სიმაღლეზე ასვლა არ სჭირდება.

მარშრუტკა თბილისიდან გრემამდე დაახლოებით 2 საათსა და 20 წუთში მიდის და გზასთანვე გაჩერდება, კომპლექსთან ახლოს, თუმცა კახეთის სხვა წერტილებამდე მისვლა უკვე გამვლელ მანქანასთან ან ტაქსთან შეთანხმებას მოითხოვს. საკუთარი ან ნაქირავები მანქანით იმავე 115 კილომეტრს გადასხდომების და ლოდინის გარეშე გაივლით, ხოლო გზად შეგიძლიათ ნეკრესთან ან წინანდალთან შემოუხვიოთ, გრაფიკზე მიბმის გარეშე. ვისაც საკუთარი მანქანა არ აქვს, ტაქსი ან ტრანსფერი რჩება ალტერნატივად, თუმცა რამდენიმე გაჩერებიანი მარშრუტისთვის მანქანის ქირაობა ჩვეულებრივ უფრო იაფი და დროში მოსახერხებელი გამოდის.

რა არის ახლოს

გრემი გზასთანვეა, ამიტომ ის თითქმის ყოველთვის ერთ დღეში ერწყმის კახეთის სხვა ღირსშესანიშნაობებს:

• ნეკრესის მონასტერი — 10 კილომეტრში, ერთ-ერთი უძველესი მონასტერი საქართველოში, თუმცა მისასვლელად გორაზე ასვლაა საჭირო (ფეხით ან ადგილობრივი შატლით).
• ყვარელი — ღვინის მარნები და ტბები, დაახლოებით 15 წუთის სავალი მანქანით.
• წინანდალი — ჭავჭავაძეების საგვარეულო მამული და ვენახები, თბილისისკენ დაბრუნების გზაზე.
• თელავი — კახეთის რეგიონული ცენტრი, ბატონისციხის ციხე-სიმაგრე და 900 წლის ჭადრის ხე, გრემიდან 20 კილომეტრში.

გრემი, ნეკრესი და ყვარელი ერთ დღეში მოსახერხებლად ეტევა, თუ თბილისიდან დილით გახვალთ.

მოკლედ მთავარზე

გრემი მოკლე გაჩერებაა, 30–40 წუთი, თუმცა კახეთის ერთდღიან მარშრუტში კარგად ეწერება ნეკრესთან, წინანდალთან და ყვარელთან ერთად. ტერიტორიაზე შესვლა უფასოა, მუზეუმსა და კოშკზე ასვლაზე კი დაახლოებით 10 ლარი გადაიხდით. გზა თბილისიდან 2-დან 2,5 საათამდე გრძელდება ერთი მიმართულებით, და ამ მანძილს მანქანით გავლისას გაცილებით მარტივია ახლომდებარე ადგილების დამატება, ვიდრე მარშრუტკის განრიგზე მისადაგება.