უშგული: როგორ მივიდეთ და რა ვნახოთ სვანეთის ყველაზე მაღალმთიან დასახლებაში

უშგული დაახლოებით 2100 მეტრის სიმაღლეზე დგას, ენგურის სათავეებში, პირდაპირ შხარის ქვეშ. ეს ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი მუდმივად დასახლებული ადგილია და ამავე დროს ჩვეულებრივი, მომუშავე სოფელი: ძროხები ქუჩაში, თივა ფარდულების ქვეშ, კვამლი საკვამურებიდან. კოშკებს, რომელთა შორის ეს ყველაფერი ხდება, რვაასი წელი აქვს.

მესტიიდან აქამდე გზა მოასფალტეს და პროკატის კომპანიების უმეტესობასთან ეს მონაკვეთი მკაცრ აკრძალვაში აღარაა. მაგრამ სიები კომპანიიდან კომპანიამდე განსხვავდება, ამიტომ მესტია — უშგულის ნებართვა ჯავშნამდე სჯობს იკითხოთ და არა მანქანის დაბრუნებისას.

რა არის უშგული და სად მდებარეობს

უშგული ერთი სოფელი არაა, არამედ ოთხი სოფლის თემი: ჟიბიანი, ჩვიბიანი, ჩაჟაში და მურყმელი. ყველა მათგანი ენგურის ზემო დინებაშია, იმ ადგილას, სადაც სვანეთის ქედი და კავკასიონის მთავარი ქედი ერთმანეთს ხვდება. ხეობის თავზე შხარა დგას, 5193 მეტრი, საქართველოს უმაღლესი წერტილი.

თემში დაახლოებით 250–300 ადამიანი ცხოვრობს. ხალხი აქ უხსოვარი დროიდანაა: არქეოლოგები საუბრობენ IX საუკუნეზე დიდი ხნით ადრინდელ დასახლებებზე; სწორედ ამ საუკუნით თარიღდება ყველაზე ძველი შემორჩენილი ნაგებობები. 1996 წელს უშგულის არქიტექტურული გარემო იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შევიდა, როგორც ობიექტის „ზემო სვანეთი“ ნაწილი.

სახელი, ეთნოგრაფების ვერსიით, სვანური „უშიშარი გულიდან“ მოდის. უშგული მართლაც არავის დაუპყრია.

სვანური კოშკები: რისთვის აშენდა

კოშკები აქ მოედანზე, წარწერიან დაფასთან არ დგას, არამედ ეზოებში, საცხოვრებელ სახლებს მიკრული. ძირში კვადრატული, ადგილობრივი ქვით ნაგები, ისეთ სილუეტს იძლევა, რომელსაც არაფერში აგერევა.

აშენდა IX–XIII საუკუნეებში, თავშესაფრად. თავდასხმის დროს ოჯახი შიგნით ადიოდა და კვირების განმავლობაში შეეძლო გაძლება: კედლები მეტრი და მეტი სისქის, ფანჯრები თითქმის არ არის, მხოლოდ ვიწრო სათოფურები. სვანები კოშკებს „კატებს“ უწოდებენ, დამოუკიდებელი ხასიათის გამო.

ჩაჟაშში განსაკუთრებით კარგად შემორჩა კოშკები ტრადიციული ფიქლის ფილაქნით. თემის თავზე, ცალკე გორაკზე, ქვემო ჩაჟაშის ციხე დგას, ერთდროულად რამდენიმე კოშკით. ასვლას თხუთმეტიოდე წუთი სჭირდება და მთელ უშგულზე საუკეთესო პანორამას იძლევა. ფერდობზე ზემოთ ზემო ჩაჟაშის ციხეა, რომელსაც ადგილობრივები თამარ მეფის საზაფხულო რეზიდენციად თვლიან. სვანები დარწმუნებულნი არიან, რომ დაკრძალულიც აქ, სვანეთშია.

რა ვნახოთ უშგულში

ლამარიის ეკლესია (ღვთისმშობლის მიძინების) ჟიბიანის თავზე გორაკზე, დაახლოებით 2300 მეტრზე. ნაგებობას X–XII საუკუნეებს მიაკუთვნებენ, დღეს ეკლესიასთან მოქმედი მამათა მონასტერია. ხედი აქედან ხეობასა და შხარაზე საუკეთესოა მიდამოში და სწორედ ამის გულისთვის ადიან აქ ისინიც, ვინც ტაძრებში არ შედის.

ჯგრაგის ტაძარი (წმინდა გიორგის), XII საუკუნე, X–XIII საუკუნეების ფრესკებით. მხატვრული თვალსაზრისით თემის ყველაზე ღირებული ნაგებობა.

თამარ მეფის კოშკი, დიდი მუქი კოშკი ცალკე გორაკზე, უშგულის არაოფიციალურ სიმბოლოდ იქცა. ზემოთ ხედის გულისთვის ადიან, მაგრამ შიგნით კიბეები ძველია და ასვლა მხოლოდ მაშინ ღირს, თუ ფეხზე მყარად დგახართ.

ეთნოგრაფიული მუზეუმი, შესვლა 5 ლარი. პატარა კერძო კოლექცია: იარაღი, ჭურჭელი, ტანსაცმელი, ხატები. ნახევარ საათში ხდება გასაგები, როგორ ცხოვრობდნენ აქ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში.

ხატების მუზეუმი, შესვლა 3 ლარი. ადგილობრივი ოსტატების ნამდვილი ხატები, ნაწილი X–XII საუკუნეებით თარიღდება.

მურყმელში ორი ტაძარია, მაცხოვრისა და წმინდა ბარბარესი, და კიდევ ათიოდე კოშკი. თემის ცენტრად ჩვიბიანი ითვლება: კაფეები, გესტჰაუსები და სუვენირების დუქნები იქაა.

შხარის მყინვარი

თუ უშგულში თუნდაც ნახევარი დღე გაქვთ, მყინვარამდე წადით. მარშრუტი ენგურის ხეობით ზემოთ, შხარის სამხრეთ კალთისკენ მიდის, ერთი მიმართულებით დაახლოებით 7–8 კილომეტრი. ფეხით იქ და უკან 5–7 საათი გამოდის, სიმაღლის აღებით.

გზის პირველი ნაწილის გავლა შეიძლება: ადგილობრივი მძღოლები ჯიპებით დაატარებენ, უფრო ხშირად კი ცხენებს გთავაზობენ პირდაპირ სოფელში. შემდეგ მხოლოდ ფეხით. გზა ხუთიოდე კილომეტრზე მთავრდება, მერე მორენა იწყება: სველი ქვები, ბილიკის გადამკვეთი ღელეები, მყინვარული წყალი. ამ მონაკვეთზე კროსოვკები ათ წუთში სველდება, ტრეკინგის ბოტასები აქ გადაზღვევა არაა.

გზად ალპური მდელოები, რძის ფერის ღელეები და ხეობის ბოლოს შხარის თოვლიანი კედელი. ღრუბლები მას ხშირად ხურავს, ასე რომ თუ დილით მწვერვალი ღიაა, გეგმებს საღამოსთვის ნუ გადადებთ.

მყინვარის კოორდინატები: 42.965834, 43.096931.

გზა მესტია — უშგული

მესტიიდან უშგულამდე 45–50 კილომეტრია, ყველაზე ხშირად 47-ს ასახელებენ. 2024 წლის სეზონისთვის გზა თითქმის მთელ სიგრძეზე მოასფალტეს, გზაში დრო ერთ საათსა და ცოტა მეტამდე შემცირდა, იშვიათად საათნახევრამდე. რამდენიმე ხრეშიანი მონაკვეთი დარჩა, წვიმის შემდეგ ცალკეულ ადგილებს რეცხავს.

რა ხდება გზაზე სეზონების მიხედვით:

• მოძრაობა ღიაა დაახლოებით მაისიდან ოქტომბერ-ნოემბრამდე, ზუსტი თარიღები თოვლზეა დამოკიდებული.
• ზამთარში მონაკვეთს რეგულარულად კეტავს თოვლი და ზვავები, ხანდახან კვირებით. ამ დროს უშგულში მხოლოდ ადგილობრივები ადიან.
• მეორე შესასვლელი, ქუთაისის მხრიდან ლენტეხისა და ზაგარის უღელტეხილის გავლით, დაახლოებით ივნისის დასაწყისიდან ოქტომბრის დასაწყისამდე მუშაობს. გზა იქ უარესია, ზამთარში მას საერთოდ არ წმენდენ.

ასფალტმა მოგზაურობის კომფორტი შეცვალა. ხელშეკრულებით დაწესებული შეზღუდვები, თუ ასეთი გაქვთ, საფარზე არ არის დამოკიდებული.

შეიძლება თუ არა უშგულში დაქირავებული მანქანით წასვლა

მთლიანობაში კი, უმეტესობასთან უკვე შეიძლება. 2024–2025 წლების სეზონისთვის ასფალტი თითქმის ბოლომდე მიიყვანეს და ბევრმა კომპანიამ ამ მონაკვეთზე აკრძალვა მოხსნა ან შეარბილა. მაგრამ ეს მთელი ბაზრის საერთო წესი არაა: ვიღაცასთან მესტია — უშგული ხელშეკრულებაში კვლავ დაკეტილია, ვიღაცასთან დათქმებით დაშვებულია, ვიღაცასთან სპეციალური აღნიშვნების გარეშე ღიაა. მანქანები ხშირად GPS-ითაა და ტრეკს დაბრუნებისას უყურებენ, ასე რომ სხვისი გამოხმაურება „ჩვენ მშვიდად ჩავედით“ საკმარისი საყრდენი არაა. თქვენს პროკატს კონკრეტულად უშგულზე და ზაგარის უღელტეხილზე ჰკითხეთ, თუ ლენტეხის მხრიდან შესვლას აპირებთ. ზოგადი კონტექსტი დაკეტილ მიმართულებებზე გზამკვლევშია რომელ რეგიონებში არ შეიძლება დაქირავებული მანქანით წასვლა.

თუ ხელშეკრულებაში მონაკვეთი დაკეტილია, სამუშაო ვარიანტები იგივეა:

• ადგილობრივი მძღოლი მესტიიდან. მთელი დღე მანქანით დაახლოებით 150–250 ლარი დაჯდება, ადგილი შერეულ ჯგუფში შესამჩნევად იაფია. ადგილზე გასატარებელ დროზე წინასწარ შეთანხმდით, თორემ მძღოლი თქვენ მაგივრად გადაწყვეტს.
• მარშრუტკა. ზაფხულში მესტიასა და უშგულს შორის მიკროავტობუსები დადის, გზა დაახლოებით ორი საათი, მგზავრობა 30–50 ლარის ფარგლებში. განრიგი მცურავია, ადგილზე წინა დღეს დააზუსტეთ.
• ორგანიზებული ექსკურსია. ფასით ტაქსის მსგავსია, სამაგიეროდ აგიხსნიან, რას უყურებთ.
• ტრეკინგი მესტია — უშგული. ოთხი დღე ფეხით, ღამეები გესტჰაუსებში, კარავი არ დაგჭირდებათ.

თუ ნებართვა გაქვთ, საზაფხულო სეზონისთვის ჩვეულებრივი მსუბუქი მანქანა ან კროსოვერი უმეტესად საკმარისია: საფარი უკვე ის უგზოობა აღარაა, რაც ცოტა ხნის წინ იყო. წვიმის შემდეგ ცალკეული ხრეშიანი მონაკვეთები მაინც უსიამოვნოა, მაგრამ ეს სიფრთხილის და არა ჩარჩოიანი ჯიპის საკითხია.

მანქანა მთელი სვანეთისთვის კვლავ მოსახერხებელია. მანქანის დაქირავება ფარავს გზას მესტიამდე და თითქმის მთელ შემოგარენს: ჰაცვალი, თეთნულდი, ჩალაადისკენ მისადგომი, მაზერის ხეობა. როგორ გამოიყურება მთელი გზა დედაქალაქიდან, გარჩეულია თბილისი — სვანეთის მარშრუტში. ზამთარში მესტიამდე მისადგომად აზრი აქვს სრული წამყვანის აღებას ზამთრის საბურავებზე. უშგულს ზამთარში ეს უფრო ხშირად არ ეხება: გზას თოვლი და ზვავები კეტავს.

გზად, სოფელ ბოგრეშთან, ენგურის ზემოთ მარტოხელა შეყვარებულთა კოშკი დგას. თუ თავად მიდიხართ ან მძღოლთან ერთად, გაჩერება წინასწარ ჩადეთ გეგმაში.

ღამით დარჩენა თუ იმავე დღეს დაბრუნება

უმეტესობა მესტიიდან ერთი დღით ჩამოდის. სქემა მუშაობს: საათნახევარი იქით, რამდენიმე საათი ადგილზე, საათნახევარი უკან.

ღამისთევა მოგზაურობას იმაზე მეტად ცვლის, ვიდრე ჩანს. დღისით უშგული მანქანებითა და ჯგუფებით სავსეა, საღამოსკენ ისინი მიდიან და სოფელი თავის თავთან რჩება. და კიდევ შუქი: ჩაჟაშის კოშკები მზის ჩასვლაზე და ამოსვლაზე, უკან შხარით, სულ სხვანაირად გამოიყურება, ვიდრე შუადღეს, როცა ყველაფერი მზისგან გადამწვარია.

გესტჰაუსები თემში რამდენიმეა. სერვისი მარტივი, სამზარეულო სახლური, ვახშმობენ ჩვეულებრივ მასპინძლებთან ან ჩვიბიანის ორიოდე პატარა კაფეში. ზაფხულში საცხოვრებელი წინასწარ სჯობს დაჯავშნოთ, ადგილები ცოტაა.

პრაქტიკული ინფორმაცია

სიმაღლე. დაახლოებით 2100 მეტრი. თუ ქვემოდან ახლახან ამოხვედით და მაშინვე ლამარიისკენ აუყევით, პირველ საათებში ქოშინი შეიძლება იგრძნოთ. საშიში არაფერია, უბრალოდ ნუ იჩქარებთ.

როდის წავიდეთ. ივნისიდან სექტემბრამდე მთები უფრო ხშირად ღიაა და ბილიკები მშრალი. მაისი და ოქტომბერი უფრო ჩუმია და შუქით ლამაზი, მაგრამ უფრო ცივი, გზა კი ნაკლებად პროგნოზირებადი. ქვეყნის ზოგადი სეზონური სურათი გზამკვლევშია როდის ჩავიდეთ საქართველოში.

რა წავიღოთ. თბილი ფენა ივლისშიც: მზის ჩასვლის შემდეგ ამ სიმაღლეზე ცივა. წვიმის ქურთუკი, ტრეკინგის ბოტასები, მზისგან დამცავი კრემი და სათვალე.

ფული. ბარათს იშვიათად იღებენ, ბანკომატი უშგულში არაა. ნაღდი ლარი მუზეუმებზე, კაფეზე, ცხენებზე და სუვენირებზე დაგჭირდებათ, ბანკომატიდან მესტიაში გაიტანეთ.

კავშირი. მობილური ინტერნეტი ხან იჭერს, ხან არა. სვანეთის რუკები წინასწარ ჩამოტვირთეთ ოფლაინში.

სუვენირები. მთავარი ადგილობრივი სუვენირი, სვანური მარილი, მარილის ნარევი ნიორთან, ქინძის თესლთან, ულუმბოსთან და უცხო სუნელთან. უშგულში არის, მაგრამ არჩევანი უფრო ფართოა და ფასები დაბალი მესტიის ბაზარში.

მუზეუმები. ეთნოგრაფიული 5 ლარი, ხატების მუზეუმი 3 ლარი. თემში სიარული და კოშკების გარედან ყურება უფასოა.

მოკლედ

მესტიიდან ერთდღიან გასვლაში უშგული კარგად ეტევა: კოშკები, ლამარია, ერთი ჭიქა ყავა ჩვიბიანში და უკან. თუ ღამით რჩებით და დილით მყინვარისკენ მიდიხართ, მოგზაურობა უკვე სხვანაირად იგრძნობა.

გასვლამდე ორი შემოწმება კმარა: ღიაა თუ არა გზა სეზონის მიხედვით და რა წერია კონკრეტულად თქვენს პროკატში მესტია — უშგულის მონაკვეთზე. დანარჩენი ადგილზე გადაწყდება.