ჭიათურა: სამაფნეო ფოლადი, საბჭოური ბაგირები და ერთ-ერთი ყველაზე უნიკალური ქალაქი საქართველოში

ზოგიერთ ქალაქს ეწვევი და გრძნობ — ეს ადგილი სხვა ეპოქაში ცხოვრობს. ჭიათურა სწორად ასეთია. ყვირილას ხეობაში ჩაჭედილი, მანგანუმის ჭვარტლიანი მთებით გარშემორტყმული, ბაგირმავლებით სავსე ცის ქვეშ — ეს ქალაქი საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე ორიგინალური კუთხეა. იქ ჯერ კიდევ ბევრი ქართველი ვერ მიხვედრილა — და ამაზე ღირს ფიქრი.

სად არის ჭიათურა და როგორ მივიდეთ

ჭიათურა მდებარეობს იმერეთში, თბილისიდან დაახლოებით 185–190 კმ-ის დაშორებით. M6 ავტომაგისტრალით მანქანით მიახლოებით 2,5 საათი სჭირდება — და ეს, პირდაპირ რომ ვთქვათ, ყველაზე კომფორტული გზაა. გზა თავისთავად მშვენიერია: იმერეთის ბორცვები, ვენახები, მთის მდინარეები. უფრო მთავარია კი ის, რომ ჭიათურა ღრმა ხეობაშია განფენილი და მის გარშემო არსებული ადგილები — მღვიმევი, კაციხის სვეტი — ისეა განლაგებული, რომ მანქანის გარეშე ყველაფრის მოცვა ძნელია.

საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არსებობს: ქუთაისიდან მარშრუტკა ჭიათურამდე დაახლოებით 10 ლარი ღირს და საათზე ნაკლებ დრო სჭირდება. თბილისიდან კი პირდაპირი ავტობუსი არ არის — გასვლა საჭიროა საჩხერის ან ქუთაისის გავლით. ვინც საქართველოს მოგზაურობის მასშტაბური მარშრუტი აქვს, მათთვის მანქანის დაქირავება ერთადერთი ნამდვილად მოსახერხებელი ვარიანტია — მხოლოდ ასე შეიძლება ერთ დღეში ჭიათურაც, მღვიმევის მონასტერიც და კაციხის სვეტიც ნახო.

ქალაქი, რომელმაც საბჭოთა კავშირს საქალაქო ბაგირმავალი აჩუქა

ჭიათურის ისტორია მანგანუმიდან იწყება. 1879 წელს ქართველმა პოეტმა და საზოგადო მოღვაწემ აკაკი წერეთელმა ამ ადგილას მანგანუმის მადნის მოპოვება წამოიწყო. მისი ძალისხმევით მოზიდულმა უცხოურმა ინვესტიციებმა ჭიათურა სწრაფად ფეხზე დააყენა. 1905 წლისთვის ჭიათურის მაღაროები მსოფლიოს მანგანუმის წარმოების 60%-ს ითვლიდა — გასაოცარი ფაქტი, რომელიც ქალაქის მნიშვნელობას ნათლად წარმოაჩენს. „ჭიათური-მანგანუმის" სამთო კომბინატი დღესაც მუშაობს.

მაგრამ ამ ქალაქის ყველაზე საინტერესო ამბავი ადამიანებზეა, არა მადანზე. ჭიათურა ვერტიკალურად ავაშენეს: ქალაქის ცენტრი ხეობის ძირშია, სამაცხოვრებლო კვარტლები კი 100 მეტრზე მეტი სიმაღლის კლდეებზე გაბნეულია. 1950-იანი წლების საბჭოთა ინჟინრებმა ამ პრობლემის გადასაჭრელად განახორციელეს უპრეცედენტო პროექტი — „ხაზი-25": სამგზავრო ბაგირმავლების ქსელი ჩვეულებრივი მოქალაქეებისთვის. პირველი სადგური 1954 წელს გაიხსნა — ეს საბჭოთა კავშირის პირველი სამგზავრო საქალაქო ბაგირმავალი იყო. 1989 წლისთვის ასეთი ხაზი 17 იყო.

დღეს ნაწილი შეჩერებულია ან დემონტირებულია, მაგრამ რამდენიმე ხაზი კვლავ მუშაობს. და ეს მუზეუმური ატრაქციონი არ არის — ეს ნამდვილი საზოგადოებრივი ტრანსპორტია. ადგილობრივები სამსახურში, ბაზარში, სტუმრებთან ბაგირით მიდიან.

რა ვნახოთ ჭიათურაში

ბაგირმავლები — ქალაქის ეჭვგარეშე მთავარი გმირი. სულ ერთ-ერთზე მაინც ჩაჯექით — ეს უბრალო ხედი კი არ არის, ეს ჩაძირვაა საბჭოური ყოველდღიურობის იმ ნაწილში, რომელიც გასაოცრად შემორჩა. ვაგონები ძველია, ლითონის — შიგნით ხის სკამებით, ოპერატორთან პირდაპირი სატელეფონო კავშირით. სარკმლებიდან — მთების, მაღაროების და მდინარის ხედი. მოქმედი მიმართულებებია: სანატორიო, მუხაძე, ლეჟუბანი, ნაგუთი.

მღვიმევის მონასტერი — საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე განსაკუთრებული ძეგლი. კლდეში ამოკვეთილი XIII საუკუნის მოქმედი დედათა მონასტერი ქალაქის ცენტრიდან 20 წუთის სავალზეა. კედლები ფრესკებითაა შემკული, ატმოსფერო — მშვიდი და ოდნავ მისტიური. მონასტერი XIII საუკუნეში ერისთავმა რატიმ ააგო; XIV საუკუნის ბოლოს თემურ-ლენგის შემოსევასაც გაუძლო. ეკლესიის შესასვლელი ლამაზი ქართული ორნამენტებით არის შემკული ქვაზე.

საბჭოური არქიტექტურა — ვინც ურბანისტიკით ინტერესდება, ჭიათურა ნამდვილი საგანძურია. სტალინური შენობები ჰაეროვანი ჩონჩხებით ცენტრში, პანელური სახლები კლდეებზე, მიტოვებული სამრეწველო ნაგებობები — ეს ყველაფერი ქმნის ატმოსფეროს, რომელსაც ქართველი მოგზაურები ხშირად „სხვა პლანეტად" ასახელებენ.

ყვირილას სანაპირო — ადგილი სადაც შეიძლება უბრალოდ ჩადგე და ჩააყოლო. მღვარე მთის მდინარე, კლდეებზე საღამოს სინათლე, თითქმის სრული სიჩუმე.

კაციხის სვეტი: მარშრუტის სავალდებულო წერტილი

თუ მანქანით მიდიხართ ჭიათურაში — და სწორედ ამას გირჩევთ — კაციხის სვეტის გვერდის ავლა ნამდვილად ცოდვა იქნება. ეს 40 მეტრი სიმაღლის კირქვის სვეტია, რომლის თხემზე X–XI საუკუნის ეკლესია დგას — ქართული კულტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი ძეგლი.

ჭიათურიდან სვეტამდე სულ 11 კმ-ია, მანქანით 15 წუთი. გზა ზესტაფონის მიმართულებით მიდის, დაახლოებით 9 კმ-ის შემდეგ მარჯვნივ ნახავთ გზის გადასახვევს — კოორდინატები: 42.287306, 43.216153. სვეტის თხემამდე ასასვლელი კიბე კარგად მოწყობილია, ასვლა დაახლოებით 20 წუთი სჭირდება; ხედები — თავბრუდამხვევი.

სვეტის ძირთან ასევე XI საუკუნის პატარა ეკლესიაა, ქვის ულამაზესი კვეთით.

ჭიათური და კაციხის სვეტი ერთ დღეში კარგად ეტევა: თბილისიდან ადრე გამოდი, ჭიათურაში 4–5 საათი გაჩერდი, შემდეგ სვეტი, დაბრუნება ქუთაისის გავლით. სულ — დაახლოებით 400 კმ, მდიდარი ერთდღიანი მარშრუტი.

პრაქტიკული რჩევები

როდის წახვიდეთ. ჭიათურა წლის ნებისმიერ დროს ღირს, მაგრამ გაზაფხული და ზაფხული განსაკუთრებულია: მწვანე მცენარეულობა შავ მანგანუმიან მთებზე — კონტრასტი, რომელიც სურათებში ცოცხლობს. შემოდგომაც ლამაზია. ზამთარში მთის გზები შეიძლება მოყინული იყოს.

სად ჭამოთ. კვების ინფრასტრუქტურა ჭიათურაში ძალიან მოკრძალებულია — ამის გათვალისწინება საჭიროა. ცენტრში რამდენიმე კაფეა, სასურსათო მაღაზიები — ბაზისური ასორტიმენტით. უმჯობესია რაიმე თან წამოიღოთ ან გეგმაში ქუთაისსა და სხვა ქალაქებში სადილი ჩართოთ.

სად დარჩეთ. ჭიათურაში სასტუმრო და გესტჰაუსი პრაქტიკულად არ არის — ქალაქი ღამის სტუმრებზე გათვლილი არ არის. მოგზაურების უმეტესობა ერთდღიანი ვიზიტის სახით მოდის — თბილისიდან ან ქუთაისიდან (50–70 კმ). თუ დარჩენა გინდათ, საჩხერეში ეძებეთ ვარიანტები.

მანქანის დაქირავება. როგორც ითქვა, ეს ყველაზე მოსახერხებელი გზაა. იმერეთის გზები კარგ მდგომარეობაშია, M6 მაგისტრალი სირთულეებს არ შეიცავს. მანქანის გაქირავება ყველაზე კომფორტულია თბილისში ან ქუთაისში, წინასწარი ონლაინ ჯავშნით.

რა წაიღოთ. კომფორტული ფეხსაცმელი — ქალაქში რელიეფი უსწორმასწორია, მღვიმევისკენ ბილიკი კარგ ნაბიჯს მოითხოვს. ზაფხულში — თავსაბური. ნაღდი ფული — ზოგიერთი სალარო და კაფე მხოლოდ ქეშით მუშაობს.

ბაგირმავლები უსაფრთხოა? კი — ეს ყველაზე ხშირი კითხვაა. ძველი ჩანან? ნამდვილად. მაგრამ ემსახურება? ყოველდღიურად. ადგილობრივები ყოველ დღე სარგებლობენ. უბრალოდ ენდეთ ამ გამოცდილებას.

რატომ ახლა?

ჭიათურა ის იშვიათი ადგილია, რომელიც ჯერ კიდევ „არ გახსნილა" მასიური ტურისტული ნაკადისთვის. რიგები არ არის, ტურისტული მენიუები არ არის, სუვენირების მაღაზიები არ არის. სამაგიეროდ — ავთენტიკა, რომელიც საქართველოს პოპულარულ ქალაქებში სულ უფრო ძნელი საპოვნელია.

ქალაქი თავის ცხოვრებით ცხოვრობს. მაღაროელები ბაგირით მიდიან სამსახურში. მონაზვნები ლოცულობენ კლდეში. ბავშვები თამაშობენ საბჭოური სახლების ქვეშ. ადამიანი დადგება და დაუყურებს — და მიხვდება, რომ სწორედ ეს ეძებდა.

ქართველებისთვის ჭიათურა განსაკუთრებულ სიამაყესთანაა დაკავშირებული — აქ აკაკი წერეთელმა ქვეყნის ეკონომიკა ეფექტულად შეიარაღა, ხოლო საბჭოური ხანის ინჟინრებმა მსოფლიოს გამოუგზავნეს პირველი სამგზავრო ბაგირმავლის კონცეფცია. ეს ჩვენი ამბავია — და ის სანახავად ღირს.

მანქანა დაიქირავეთ, ადრე გამოდით, ნუ ჩქარობთ — ჭიათურა არ გაგიცრუებთ.