წყალტუბო, საქართველო: მიტოვებული სანატორიუმები, რადონის აბაზანები და საბჭოთა ისტორია

წყალტუბო ბალნეოლოგიური კურორტია დასავლეთ საქართველოში, ქუთაისიდან 9 კმ-ში. აქ ორი რამისთვის ჩამოდიან: რადონის აბაზანებისთვის და სტალინის დროის მიტოვებული სანატორიუმებისთვის, რომლებიც საკურორტო პარკის ირგვლივ დგას.

მესამე მიზეზი აქვე, გვერდითაა. პრომეთეს მღვიმე, იმერეთის კანიონები, ქუთაისის მონასტრები: ყველაფერი ერთი საათის სავალ მანძილზეა.

მოკლე ისტორია: სიძველიდან საბჭოთა ჯანმრთელობის კურორტამდე

წყალტუბოს სამკურნალო წყაროები ღრმა სიძველიდანაა ცნობილი, პირველი ხსენებები VII საუკუნით თარიღდება. XII–XIII საუკუნეებში ქალაქს ქართველ მემატიანეებში უკვე სამკურნალო ადგილის რეპუტაცია ჰქონდა. ადგილობრივი მინერალური წყლების სერიოზული შესწავლა მხოლოდ XIX საუკუნეში დაიწყო.

წყალტუბოს ბედში გარდატეხა 1920–30-იან წლებში მოხდა, როცა საბჭოთა ხელისუფლება კურორტს სერიოზულად მიუბრუნდა. გადამწყვეტი როლი პირადად იოსებ სტალინმა შეასრულა: კრემლის ექიმებმა მას ზურგისა და ფეხების სამკურნალოდ რადონის აბაზანები დაუნიშნეს, ის ჩამოვიდა და შედეგმა შთაბეჭდილება მოახდინა. ამის შემდეგ ქალაქმა საბჭოთა კავშირის მთავარ ჯანმრთელობის კურორტად გადაქცევა დაიწყო.

1951 წელს შემუშავდა მასშტაბური გენგეგმა: წყალტუბო მკაფიოდ დაიყო ბალნეოლოგიურ, სანიტარულ და საცხოვრებელ ზონებად. 1950–70-იან წლებში აქ 22 სანატორიუმი და მინერალური წყაროების 9 აბანო მუშაობდა. პოპულარობის პიკზე ქალაქში ყოველდღე ოთხი მატარებელი ჩამოდიოდა მოსკოვიდან, პირდაპირი რეისები სპეციალურად დამსვენებლებისთვის. სტალინისთვის პირადი აბანო ააშენეს, ცნობილი №6 აბანო.

1991 წელს სსრკ-ის დაშლის შემდეგ კურორტი თითქმის მყისიერად დაცარიელდა. სანატორიუმები დაიხურა, ზოგიერთში აფხაზეთიდან დევნილებმა შეაფარეს თავი. უზარმაზარი საბჭოთა სასახლეები თანდათან ინგრეოდა და ტყით იფარებოდა. სწორედ ამ „მიტოვებული კორპუსების“ გამო ჩამოდის დღეს წყალტუბოში ათასობით ტურისტი მთელი მსოფლიოდან.

წყალი და მკურნალობა

წყალტუბოს მთავარი სიმდიდრე წყალია. ადგილობრივი წყაროები იშვიათ ტიპს განეკუთვნება: სუსტად რადონიანი, ქლორიდულ-სულფატური, ნატრიუმ-მაგნიუმ-კალციუმიანი თერმული წყლები. წყაროებიდან გამოსვლისას ტემპერატურა დაახლოებით 33–35 °C-ია, თითქმის სხეულის ტემპერატურა, ამიტომ აბაზანები ადვილად გადაიტანება.

წყალტუბოს რადონის აბაზანები უპირველესად სახსრების, ხერხემლისა და საყრდენ-მამოძრავებელი აპარატის დაავადებების დროსაა ნაჩვენები. სწორედ ამისთვის ჩამოდიოდა აქ სტალინი და სწორედ ამისთვის ჩამოდის დღემდე ასობით ათასი ადამიანი. გარდა ამისა, წყლები კარგად მოქმედებს გულ-სისხლძარღვთა, ნერვულ და სასუნთქ სისტემებზე. სამკურნალო კურსი ჩვეულებრივ 10–15 პროცედურას მოიცავს, თითოეული 10–15 წუთი.

მთავარ მოქმედ სამკურნალო ცენტრად რჩება ბალნეოლოგიური კომპლექსი №6 წყაროზე, სწორედ ის ისტორიული ობიექტი, სადაც სტალინი იღებდა აბაზანებს. აქ მუშაობს ინდივიდუალური კაბინები, საერთო აუზები რადონის წყლით, ფიზიოთერაპიისა და მასაჟის კაბინეტები. მის გარდა №2 წყაროც ფუნქციონირებს.

თუ ერთი დღით ჩამოდიხართ და უბრალოდ პროცედურის მოსინჯვა გინდათ, მოდით დილით და პირდაპირ ადმინისტრატორთან: კომპლექსის განრიგი მათზეა აწყობილი, ვინც კურსს გადის, ერთჯერად ვიზიტებს კი თავისუფალ ფანჯრებში ჩასვამენ. იკითხეთ, საჭიროა თუ არა ექიმის კონსულტაცია პირველ აბაზანამდე: წესი დამოკიდებულია იმაზე, ინდივიდუალურ კაბინაში მიდიხართ თუ საერთო აუზში. თან ღირს წაიღოთ საბანაო კოსტიუმი, აბაზანის ჩუსტები, პირსახოცი და ზეწარი, აბაზანის შემდეგ უახლოეს საათზე კი ჯობია გეგმები არ დაისახოთ: რადონის შემდეგ ბევრს საგრძნობლად ამოდუნებს, ასეთ მდგომარეობაში საჭესთან ჯდომა აღარ მოგინდებათ.

მე თვითონ სრულ კურსზე აქ არ დავრჩენილვარ, ერთ პროცედურაზე ჩამოვედი იმერეთში მოგზაურობებს შორის. ერთჯერადად სრულფასოვან სამკურნალო ეფექტს ნუ ელით, ეს უფრო ადგილის გაცნობაა.

მნიშვნელოვანია: რადონის აბაზანებს უკუჩვენებები აქვს. მათი მიღება არ შეიძლება ონკოლოგიური დაავადებების, ანთების მწვავე სტადიებისა და რიგი სხვა მდგომარეობების დროს. პროცედურებამდე აუცილებლად გაიარეთ ექიმის კონსულტაცია.

სანატორიუმები

ცენტრალური საკურორტო პარკის ირგვლივ სტალინური ამპირის ეპოქის ათობით სანატორიუმი დგას. მათი დიდი ნაწილი მიტოვებულია: სვეტები, ბათქაშის ორნამენტები, მარმარილოს კიბეები, უზარმაზარი დარბაზები, რომლებშიც ხეები ამოზრდილა. ყველაზე ამოსაცნობ კორპუსებს შორისაა სანატორიუმი მეშახტე ნახევარწრიული ფასადითა და მთავარი კიბის წინ მდგარი შადრევნით.

დამოუკიდებელი დათვალიერებისთვის ყველაზე ცნობილი ობიექტები:

სანატორიუმი „მედეა“ (იგივე ცენტროსოიუზის სანატორიუმი, აშენებული 1962 წელს სსრკ-ის კვების მრეწველობის სამინისტროს თანამშრომლებისთვის). ერთ-ერთი ყველაზე ხელმისაწვდომი: ღობე და დაცვა არ არის, თავისუფლად შეხვალთ და სართულებზე იარებთ.

სანატორიუმი „მეტალურგი“. მის ირგვლივ ოდესღაც მოვლილი პარკი იყო, ახლა კი ხშირი ტყეა. ლამაზი კარიბჭე, შენობა ნაწილობრივ დასახლებულია, აქ აფხაზეთიდან დევნილები ცხოვრობენ.

სანატორიუმი „შახტიორი“ და „იმერეთი“. მონუმენტური შენობები, თითოეულზე სულ მცირე ერთი საათი დაგჭირდებათ.

№6 აბანო („სტალინის აბანო“). ცალკე მდგარი შენობა საკუთარი ისტორიით.

პირველად „მედეაში“ რომ შევედი, ჰოლში ორიოდე წუთი უბრალოდ ვიდექი: გაოცებას ნანგრევები კი არ იწვევს, არამედ მასშტაბი და სიჩუმე, რომელშიც გესმის, როგორ წვეთავს წყალი სადღაც ზედა სართულებზე, და ხეები, რომლებიც პირდაპირ იატაკიდან ამოდის.

როგორ ვიაროთ მიტოვებულ კორპუსებში

ფეხსაცმელი დახურული და მდგრადი ძირით უნდა იყოს. ფეხქვეშ დამტვრეული ფილა, მინა, არმატურის ნაჭრებია, ადგილ-ადგილ იატაკის ნაცვლად ნაგვით შენიღბული ხვრელებია. კიბეებზე მოაჯირი ხშირად საერთოდ არ არის, მარმარილოს კიბეების ქვედა საფეხურები კი ზოგან ჩამოშლილია. სარდაფებსა და ბნელ სადარბაზოებში მარტო ჩასვლა ჯობია არ სცადოთ, ტელეფონის ფანარი აქ ფუფუნება არ არის. აივნებზე, პარაპეტებსა და სახურავებზე ნუ გახვალთ: ბეტონს ოცდაათზე მეტი წელია რემონტი არ ჰქონია და მისი მდგომარეობა გარეგნულად არ დგინდება.

მეორე მომენტი უსაფრთხოების ტექნიკაზე მნიშვნელოვანია. კორპუსების ნაწილი დასახლებულია: მათში აფხაზეთიდან დევნილთა ოჯახები ცხოვრობენ, რომლებისთვისაც ეს „ლოკაცია“ კი არა, სახლია, ზოგჯერ უკვე ოცდაათი წელია. საცხოვრებელი ფრთის ნიშნები მაშინვე ჩანს: ფარდები, თეთრეული აივანზე, ბოსტანი, ბავშვების სათამაშოები ეზოში, ჩაკეტილი კარი. ასეთ დერეფნებში არ შედიან. ადამიანებს და მათ კარებს უნებართვოდ არ იღებენ, ეზოში ესალმებიან, ხმაურიან კომპანიებსა და საცხოვრებელი ფანჯრების თავზე კვადროკოპტერით გადაღებას კი ჯობია მოერიდოთ. ზოგჯერ შესასვლელთან მეთვალყურე ზის და გასავლელში სიმბოლურ საფასურს ითხოვს, ეს ნორმალური პრაქტიკაა და კამათი არ ღირს.

წყალტუბოზე გავრცელებული მცდარი წარმოდგენა: თითქოს ქალაქი მთლიანად მიტოვებულია. ასე არ არის. ნანგრევების გვერდით აქ მუშაობს რესტავრირებული წყალტუბო სპა რეზორტი, ახალი სასტუმროები, რესტორნები და კაფეები. ქალაქი საკუთარი წარსულის მეზობლად ცხოვრობს.

საკურორტო პარკი

პარკი მთელი დაგეგმარების ცენტრია. მისგან რადიალურად იშლება ხეივნები, სანატორიუმები კი წრიულად დგას, ამიტომ მათი დათვალიერება ფეხითაა მოსახერხებელი, კორპუსებს შორის პარკში დაბრუნებით. შიგნით მაგნოლიები, ძველი ჭადრები, წყაროებზე აშენებული პავილიონები, სკამები და ჩრდილია, რომელიც ივლისში სხვაგან არსად არ გყოფნით. აქვე დასეირნობენ ადგილობრივები და საღამოობით პარკი ზუსტად ისე გამოიყურება, როგორც ჩაფიქრებული იყო: ჩვეულებრივი საკურორტო ცხოვრება, ოღონდ ირგვლივ სასახლეების ნანგრევებით.

მე ჩვეულებრივ მანქანას პარკის კიდეზე ვტოვებ და შემდეგ ფეხით მივდივარ. ასე უფრო მარტივია: ცალკეულ სანატორიუმებს შორის მგზავრობას აზრი არ აქვს, ნავიგატორი კი წყალტუბოში ებნევა. კორპუსების ნაწილი ქართული სახელებითაა მონიშნული, წერტილების ნაწილი კი შესასვლელთან სულაც არ დგას. უფრო საიმედოა მარშრუტი პარკამდე ააგოთ და ადგილზე გაერკვეთ. პარკირება თავისუფალია, პარკის ირგვლივ განიერ ქუჩებზე ადგილი თითქმის ყოველთვის მოიძებნება.

რა ვნახოთ ახლოს

წყალტუბო მოსახერხებელია დასავლეთ საქართველოში მოგზაურობის საბაზო პუნქტად. 9 კმ-ში ქუთაისია, კოლხეთის უძველესი დედაქალაქი გელათისა და მოწამეთის მონასტრებით. 30–40 კმ-ის რადიუსში კი მსოფლიო დონის რამდენიმე ბუნებრივი ობიექტია თავმოყრილი.

პრომეთეს მღვიმე, წყალტუბოდან დაახლოებით 20–25 კმ-ში. საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი მღვიმე მიწისქვეშა ტბითა და საავანო მარშრუტებით. ლეგენდის თანახმად, სწორედ აქ იყო კლდეზე მიჯაჭვული ტიტანი პრომეთე.

მარტვილის კანიონი, თვალწარმტაცი კანიონი ფირუზისფერი მდინარით. მასზე ნავით პირდაპირ კლდეებს შორის დაგასეირნებენ.

ოკაცეს კანიონი, ხეობის თავზე გადებული საკიდი ბილიკები.

სათაფლიის ნაკრძალი, დინოზავრების კვალი და კიდევ ერთი მღვიმე.

თეთრი მღვიმე, წყალტუბოს ცენტრიდან სულ 2 კმ-ში, აღმოსავლეთით.

ყველა ამ ადგილს ერთი საერთო თვისება აქვს: საკუთარი ტრანსპორტის გარეშე მისვლა მოუხერხებელია. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი რეგიონის ბუნებრივი ღირსშესანიშნაობების უმეტესობამდე არ დადის, ტაქსი კი ქუთაისიდან ან წყალტუბოდან თითოეულ ობიექტამდე და უკან სწრაფად საგრძნობ თანხად ჯამდება, განსაკუთრებით თუ ერთ დღეში რამდენიმე ადგილის შემოვლას გეგმავთ.

როგორ მივიდეთ

წყალტუბო თბილისიდან 230–245 კმ-შია და ქუთაისიდან დაახლოებით 9–10 კმ-ში. მანქანით თბილისიდან გზა 2,5–3 საათს იკავებს. საფარი კარგია, სერპანტინი ცოტაა, დამწყები მძღოლიც გაართმევს თავს.

საზოგადოებრივი ტრანსპორტით თბილისიდან მარშრუტი ასეთია: მარშრუტკა დიდუბის ავტოსადგურიდან ქუთაისამდე, შემდეგ №34 ავტობუსი ან №30 მარშრუტკა წყალტუბომდე, ისინი ყოველ 20–30 წუთში დადიან. ქუთაისიდან წყალტუბომდე ტაქსითაც შეიძლება ჩასვლა, მანძილი დაახლოებით 10 კმ-ია.

შემდეგ იწყება მთავარი სირთულე. პრომეთეს მღვიმემდე, კანიონებამდე და მონასტრებამდე საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ დადის, ასე რომ მანქანის გარეშე ყოველი გასვლისთვის მხოლოდ ტაქსი რჩება. საკუთარი მანქანა ამ საკითხს ხსნის: დილით პრომეთეს მღვიმე, დღისით მარტვილის კანიონი, საღამოს სეირნობა ქუთაისში, მძღოლებთან შეთანხმებებისა და გზისპირას ლოდინის გარეშე.

ავტომობილის აღება შეგიძლიათ თბილისში, ქუთაისში ან ქუთაისის აეროპორტში, mydrive.club-ზე.

იმერეთის გზები საერთო ჯამში კარგია, ჯიპი საჭირო არ არის, გამოდგება ჩვეულებრივი სედანი ან კროსოვერი. პარკირება წყალტუბოში თავისუფალი და უფასოა.

პრაქტიკული ინფორმაცია

სად დავრჩეთ. წყალტუბოში არის მოქმედი სანატორიუმები სამკურნალო პროგრამებით (წყალტუბო სპა რეზორტი, ს. მ. კიროვის სახელობის სანატორიუმი), ასევე ჩვეულებრივი სასტუმროები და გესტჰაუსები. საცხოვრებლის დიდი არჩევანია ქუთაისში, სადამდეც 10 წუთის სავალია.

როდის ჩავიდეთ. საუკეთესო დროა აპრილიდან ოქტომბრამდე. კლიმატი სუბტროპიკული და ნოტიოა, ზაფხული თბილი. ზამთარში კურორტზე გაცილებით მშვიდია, მაგრამ ის მუშაობს.

წყალტუბოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ყოველდღე ღიაა 9:00-დან 18:00-მდე, შესვლა 3 ლარი. გვერდით მწერალ ოთია იოსელიანის სახლ-მუზეუმია ღვინის დეგუსტაციით, შესვლა უფასოა.

სტალინის აგარაკიც წყალტუბოშია და მოსანახულებლად ღიაა.

კაფე „მაგნოლია“, 1950-იანი წლების ისტორიული შენობა: დააპროექტა იტალიელმა არქიტექტორმა კარლო მორეტიმ, 2019 წელს შენობა რესტავრირდა.

ბაზარი ქალაქის ცენტრში, საუკეთესო ადგილი იაფი პროდუქტებისთვის, თუ რამდენიმე დღით რჩებით.

რამდენი დრო დავგეგმოთ

თავად წყალტუბოსთვის ერთი დღე გეყოფათ: პარკი, ორი-სამი სანატორიუმი, №6 აბანო და, საჭიროების შემთხვევაში, პროცედურები №6 წყაროს კომპლექსში. თითოეული დიდი სანატორიუმის დათვალიერებას დაახლოებით საათი მიაქვს, ასე რომ დღეში ოთხზე მეტის შემოვლა ძნელია.

ნახევარი დღე და მთელი დღე აქ სხვადასხვანაირად აღიქმება. ნახევარ დღეში ერთ-ორ კორპუსსა და პარკის შემოვლას ასწრებთ და მიდიხართ იმ განცდით, რომ სურათი ნახეთ. მთელი დღე სხვას გაძლევთ: სვეტები მოგბეზრდებათ, დეტალების შემჩნევას იწყებთ, როგორიცაა მოზაიკები ვესტიბიულებში, კაფელის აბაზანები, ნომრები კარებზე. ზაფხულში დღე ჯობია გაწყვიტოთ: სანატორიუმები დილით, სადილი და პაუზა სიცხეში, კიდევ ერთი კორპუსი საღამოსკენ. შუქი ამ დროს უფრო რბილია და ხალხიც საგრძნობლად ნაკლებია.

მე თვითონ წყალტუბოს თითქმის არასდროს ვუთმობ მთელ დღეს. ჩვეულებრივ ეს არის ნახევარი დღე სანატორიუმებითა და პარკით, პლუს პრომეთეს მღვიმე, ან წყალტუბო დილით და საღამო ქუთაისში, სადაც ვახშმობა შეიძლება.

თუ შემოგარენის დამატება გინდათ, ორ-სამ დღეზე გათვალეთ, ღამის გათევით წყალტუბოში ან ქუთაისში. პრომეთეს მღვიმე და სათაფლია კარგად ჯდება ერთ დღეში, მარტვილი და ოკაცე მეორეში. რადონის აბაზანების კურსი ცალკე ამბავია, მას 10–15 დღე სჭირდება.