გელათის მონასტერი: დავით აღმაშენებლის საფლავი, XII საუკუნის მოზაიკა და როგორ მივიდეთ ქუთაისიდან

გელათის მონასტერი ტყიან ფერდობზე დგას, ქუთაისის ცენტრიდან დაახლოებით 11 კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ის 1106 წელს მეფე დავით IV აღმაშენებელმა დააარსა და თავადაც აქ არის დაკრძალული. მთავარ ტაძარში XII საუკუნის მოზაიკაა შემორჩენილი, საქართველოში ასეთი თითქმის აღარ დარჩა. შესვლა უფასოა, ქალაქიდან ოციოდე წუთის სავალია, თავად მონასტერს საათი-საათნახევარი ჰყოფნის. ქვემოთ ვწერ, რა ვნახოთ შიგნით და როგორ მივიდეთ მანქანით, ბოლოს კი მეზობელ მოწამეთაზე.

რა არის გელათი

დავით აღმაშენებელი აქ ერთდროულად აშენებდა სავანეს, სამეფო საძვალესა და აკადემიას. აკადემიაში ასწავლიდნენ ღვთისმეტყველებას, ფილოსოფიას, რიტორიკას, ასტრონომიასა და გეომეტრიას, თარგმნიდნენ ბერძნულ ტრაქტატებს. იმდროინდელმა მემატიანემ გელათს „მთელი აღმოსავლეთის მეორე იერუსალიმი“ და „ახალი ათენი“ უწოდა. მასწავლებლებს შორის იყვნენ ფილოსოფოსი იოანე პეტრიწი და არსენ იყალთოელი, რომელთა სახელებიც საქართველოში სკოლიდან იციან.

თავად დავითი 1125 წელს გარდაიცვალა, მშენებლობის დასრულებას ვერ მოესწრო. მთავარი, ღვთისმშობლის შობის ტაძარი უკვე მისი ძის, მეფე დემეტრე I-ის დროს, დაახლოებით 1130 წელს აკურთხეს. მოგვიანებით, XIII საუკუნეში, გვერდით წმინდა გიორგისა და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიები, სამრეკლო და სხვა ნაგებობები გაჩნდა. მონასტერი რამდენჯერმე დაიწვა და აოხრდა, მათ შორის თურქების მიერ 1510 წელს, მაგრამ ყოველ ჯერზე აღდგა და ძირითადი ანსამბლი მთლიანად მოაღწია ჩვენამდე.

დღეს ეს მოქმედი მამათა მონასტერია. აქ წირვა-ლოცვა აღესრულება, ბერები ცხოვრობენ და შესაბამისად მოქცევაც ჯობს.

იუნესკოს სტატუსი: გელათი დარჩა, ბაგრატი არა

1994 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა ძეგლი „ბაგრატის ტაძარი და გელათის მონასტერი“. 2010 წელს ის ბაგრატის რეკონსტრუქციის გამო საფრთხის ქვეშ მყოფი მემკვიდრეობის სიაში გადაიტანეს. ქუთაისის ტაძრის რესტავრაცია 2012 წელს დასრულდა, მინის ჩანართებითა და გარე ლიფტით, 2017 წელს კი ბაგრატი ძეგლიდან ამოიღეს. გელათმა სტატუსი შეინარჩუნა, ძეგლს ახლა უბრალოდ „გელათის მონასტერი“ ჰქვია და „საფრთხის ქვეშ მყოფთა“ სიიდანაც მაშინვე ამოიღეს.

ასე რომ, თუ ძველ გზამკვლევებში ბაგრატი და გელათი იუნესკოს ერთი ნომრით გინახავთ, ეს მოძველებული ინფორმაციაა. ბაგრატის ტაძარს ამით არაფერი დაკლებია და ნახვად ღირს, მასზე დაწვრილებით მასალაში რა ვნახოთ ქუთაისში.

დავით აღმაშენებლის საფლავი

ჯერ კარიბჭეში გადიხართ. დავით აღმაშენებელმა ანდერძით ითხოვა, მონასტრის სამხრეთ კარიბჭის ქვეშ დაეკრძალათ, რომ ყოველ შემსვლელს მის საფლავზე გაევლო. ქვის ფილა პირდაპირ გასასვლელში დევს, წარწერა ქართულია. ამას ჩვეულებრივ თავმდაბლობის ჟესტად ხსნიან: საქართველოს ყველაზე პატივცემული მეფე ნებისმიერი მლოცველის ფეხქვეშ განისვენებს.

სინამდვილეში ახლა ბევრი ფილას უვლის გვერდს და ზედ არ აბიჯებს. ადგილობრივები ხშირად ჩერდებიან, პირჯვარს იწერენ, ზოგი ყვავილებს დებს. თუ არ იცით, რა ქვაა, შეიძლება ისე ჩაუაროთ, ვერც შეამჩნიოთ, ამიტომ შესვლისთანავე ფეხქვეშ დაიხედეთ.

კარიბჭესთან განჯის რკინის კარის ერთი ფრთა ინახება. ის 1139 წლის ლაშქრობის შემდეგ ნადავლად დემეტრე I-მა ჩამოიტანა და მას შემდეგ მამამისის საფლავთან კიდია. უზარმაზარი ნაჭედი ფრთა მონასტრის ნაწილს კი არა, სამხედრო მუზეუმის ექსპონატს უფრო ჰგავს.

მთავარი ტაძარი და XII საუკუნის მოზაიკა

ღვთისმშობლის შობის ტაძარი ჯვარ-გუმბათოვანია, მსხვილი ყვითელი თლილი ქვის ბლოკებით ნაგები, მაღალი ყელით. გარედან მკაცრად გამოიყურება, თითქმის ჩუქურთმის გარეშე. ყველაზე საინტერესო შიგნითაა.

საკურთხევლის აფსიდის კონქში მოზაიკაა: ღვთისმშობელი ყრმით ოქროს ფონზე, აქეთ-იქით მთავარანგელოზები მიქაელი და გაბრიელი. მას დაახლოებით 1125–1130 წლებით ათარიღებენ. შუა საუკუნეების საქართველოში მოზაიკას იშვიათად აკეთებდნენ, კედლებს ძირითადად ფრესკებით ხატავდნენ, ამიტომ გელათისა ქვეყანაში ერთ-ერთ მთავრად ითვლება. მას ქვემოდან, მოშორებით უყურებენ და ყველაზე კარგად მაშინ ჩანს, როცა მზე ყელის სარკმლებიდან ანათებს. წამოიღეთ კარგი ზუმის მქონე ტელეფონი ან პატარა ბინოკლი, სახეების დეტალებს ასე უფრო ადვილად გაარჩევთ.

დანარჩენი კედლები სხვადასხვა ეპოქის, XII–XVIII საუკუნეების ფრესკებითაა დაფარული. მათ შორისაა მეფეებისა და საეკლესიო მოღვაწეების პორტრეტები, ასევე თავად დავით აღმაშენებლის გამოსახულება ტაძრის მოდელით ხელში. მოხატულობა ძლიერ გაშავებულია, ადგილ-ადგილ ჩამოცვენილი, ბოლო წლებში კი ტაძარში სარესტავრაციო სამუშაოები მიმდინარეობდა. მზად იყავით, რომ ინტერიერის ნაწილი ხარაჩოებში ან შემოღობილი დაგხვდებათ.

შიგნით ფოტოგადაღება ფლეშის გარეშე ჩვეულებრივ დაშვებულია, მაგრამ წირვის დროს კამერა ჯობს გადადოთ. თუ ბერი ან მორჩილი ქალი გთხოვთ, არ გადაიღოთ, ნუ შეეკამათებით.

კიდევ რა ვნახოთ ტერიტორიაზე

ტერიტორია კომპაქტურია, ყველაფერს ნახევარ საათში შემოივლით.

• წმინდა გიორგის ეკლესია (XIII საუკუნე), მთავარი ტაძრის აღმოსავლეთით, XVI საუკუნის ფრესკებით.
• წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია, უჩვეულო ფორმის პატარა ორსართულიანი ნაგებობა: ქვედა სართული თაღებით ღიაა, ეკლესია ზემოთ დგას.
• აკადემიის შენობა, გრძელი, მართკუთხა, მორთულობის გარეშე ნაგებობა დასავლეთ მხარეს. ახლა ცარიელია, მაგრამ XII საუკუნეში ლექციებს სწორედ აქ კითხულობდნენ.
• სამრეკლო და მონასტრის გალავნის ნაშთები.

ტაძრების უკან მოედნის კიდემდე გაიარეთ. იქიდან წყალწითელას ხეობა და იმერეთის გორაკები ჩანს, მოწმენდილ დღეს კი ჩრდილოეთით მთები მოჩანს. დილით აქ ხშირად ნისლია, რომელიც, როგორც წესი, დილის შუა ხანებისთვის ხეობაში ჩაიწევს.

როგორ მივიდეთ გელათში მანქანით

ქუთაისიდან

ცენტრიდან დაახლოებით 11 კმ-ია, გზას 20–25 წუთი სჭირდება. ქალაქიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ტყიბულის მიმართულებით გადიხართ და რამდენიმე კილომეტრში გელათის მაჩვენებელთან უხვევთ. ბოლო მონაკვეთი სერპანტინით სოფელსა და ტყეზე გადის, ასფალტი ნორმალურია, ჩვეულებრივი მსუბუქი მანქანით პრობლემა არ გექნებათ. ადგილ-ადგილ ვიწროა, განსაკუთრებით მოსახვევებში, სადაც საპირისპირო მხრიდან ტურისტული ავტობუსები გამოდიან. ნუ იჩქარებთ.

ნავიგატორში მოძებნეთ „Gelati Monastery“, წერტილი მაშინვე იძებნება.

ქუთაისის აეროპორტიდან

ქუთაისის აეროპორტიდან მონასტრამდე დაახლოებით 35 კმ-ია, ქალაქის გავლით ან შემოვლითი გზით 40–50 წუთი. თუ რეისი დილით ჩამოდის, შეგიძლიათ მანქანა აიღოთ და განთავსებამდე პირდაპირ გელათში ახვიდეთ: ტერიტორია ჩვეულებრივ დილიდანაა ღია.

თბილისიდან

დაახლოებით 240 კმ E60 მაგისტრალით ქუთაისამდე, შემდეგ კიდევ 11 მონასტრამდე. დროში ხანმოკლე გაჩერებით 3,5–4 საათი გამოდის. ყველაზე გონივრული ვარიანტია, ღამე ქუთაისში გაათიოთ და გელათში დილით წახვიდეთ, ვიდრე თბილისი–გელათი–თბილისის ერთ დღეში გაკეთება სცადოთ.

ბათუმიდან

ქუთაისამდე დაახლოებით 150 კმ-ია, ჩვეულებრივ 2,5–3 საათი, იმისდა მიხედვით, რა საცობია ბათუმიდან გასასვლელში და სამტრედიის მიდამოებში. ბათუმიდან გელათის ნახვა ერთ გრძელ დღეშიც შეიძლება, მაგრამ ადრე მოგიწევთ გასვლა და საღამოს უკან გზა დამღლელი იქნება. უფრო მოსახერხებელია, ღამე ქუთაისში ან წყალტუბოში გაათიოთ.

მანქანის გარეშე

ქუთაისის ცენტრიდან გელათის მიმართულებით მარშრუტკები დადის, მაგრამ იშვიათად და ზუსტი განრიგის გარეშე. ბოლო გაჩერება ზოგჯერ ქვემოთ, სოფელთან არის და არა კარიბჭესთან, იქიდან კი ფეხით მოგიწევთ ასვლა. ქალაქიდან ტაქსი ლოდინითა და მოწამეთაში შევლით იაფი ჯდება, ფასზე ჩაჯდომამდე შეთანხმდით ან აპლიკაციით გამოიძახეთ.

პარკინგი

კარიბჭის წინ უფასო მოედანია, გვერდით დახლები ჩურჩხელით, ღვინით, თაფლითა და ხატებით. სამუშაო დღეებში დილით ადგილი უპრობლემოდ იძებნება. ზაფხულში შაბათ-კვირას და დღესასწაულებზე შუადღისთვის მოედანი ივსება, მანქანები გზის გასწვრივ დგებიან, ავტობუსები კი სწორედ ამ ხალხმრავლობაში ბრუნდებიან. თუ ასეთ დროს ჩახვედით, ჯობს მანქანა ფერდობზე უფრო ქვემოთ დატოვოთ და რამდენიმე წუთი ფეხით გაიაროთ.

პარკინგიდან კარიბჭემდე რამდენიმე წუთია, მცირე აღმართით.

სამუშაო საათები, შესვლა და ჩაცმის წესი

შესვლა: უფასოა. შემოწირულობის დატოვება ტაძარში შეგიძლიათ, ეს თქვენი ნებაა.

საათები: მონასტერი ოფიციალურ განრიგს არ აქვეყნებს. ტერიტორია ჩვეულებრივ დილიდან საღამომდეა ღია, დაახლოებით 8–9 საათიდან 18–19-მდე, ზაფხულში უფრო დიდხანს. მთავარ ტაძარს ზოგჯერ წირვის ან სამუშაოების დროს კეტავენ. თუ მოზაიკის ნახვა გინდათ, სადილამდე მიდით და ადგილზე დააზუსტეთ.

ჩაცმის წესი: ქალებს სჭირდებათ დაფარული თავი და კაბა ან ქვედაკაბა, მამაკაცებს გრძელი შარვალი, მხრები ყველას დაფარული უნდა ჰქონდეს. თავსაფრები და შემოსახვევი კალთები ჩვეულებრივ შესასვლელთან აწყვია. სიცხეში უფრო მარტივია, თავიდანვე გრძელი, მსუბუქი ტანსაცმლით წახვიდეთ.

რამდენი დრო ჩავდოთ: საათი-საათნახევარი თავად მონასტერზე. მოწამეთასა და ქუთაისიდან გზასთან ერთად ნახევარი დღე გამოდის.

ტუალეტი: პარკინგთან არის, მაგრამ წლის ნებისმიერ დროს მის იმედად არ ვიქნებოდი.

გელათი და მოწამეთა ერთ მოგზაურობაში

მოწამეთას მონასტერი მდინარე წყალწითელას თავზე, კლდეზე დგას, ქუთაისიდან 6 კმ-ში, და მისკენ გადასახვევი იმავე გზაზეა, რომელიც გელათისკენ მიდის. ორ მონასტერს შორის მანქანით 15–20 წუთია, ამიტომ მათ თითქმის ყოველთვის ერთად ნახულობენ.

მოწამეთა პატარაა: ერთი ეკლესია, კონცხი მდინარის მოსახვევზე, ქვემოთ ციცაბო კლდე. აქ VIII საუკუნის მთავრების, ძმების დავითისა და კონსტანტინე მხეიძეების წმინდა ნაწილები ინახება, რომლებიც ისლამის მიღებაზე უარის თქმისთვის აწამეს. სახელიც ზუსტად ამას ნიშნავს, „მოწამეთა ადგილი“. არსებობს ტრადიცია, სამჯერ გაძვრე წმინდა ნაწილების კიდობნის ქვეშ და სურვილი ჩაიფიქრო, და თითქმის დარწმუნებით ნახავთ, როგორ აკეთებენ ამას.

მოწამეთას ნახევარი საათი ჰყოფნის. პარკინგი იქ უფრო პატარაა, ეკლესიამდე კი კიბეებით ჩადიხართ, უკან ამოსვლა მოგიწევთ.

ჩემი რიგი ჩვეულებრივ ასეთია: დილით გელათი, სანამ ხალხი ცოტაა და მზე ყელის სარკმლებშია, უკან გზაზე მოწამეთა. თუ დღის უფრო შორს დასრულება გინდათ, აქედან მოსახერხებელია დასავლეთით, პრომეთეს მღვიმემდე და წყალტუბომდე, ან ჩრდილო-დასავლეთით, მარტვილის და ოკაცის კანიონებისკენ წასვლა. მღვიმე მონასტრებთან ერთად მშვიდად ეტევა ერთ დღეში. კანიონები ჯობს ცალკე დღისთვის დატოვოთ. სწორედ ასეა აწყობილი ქუთაისის ორი დღე ჩვენს საქართველოს 7-დღიან მარშრუტში: ჯერ გელათი და მღვიმე, მერე კანიონები.

როდის წავიდეთ

გელათი მთელი წლის განმავლობაში ღიაა და ზამთარში აქ თითქმის არავინაა. ჩვეულებრივ ქუთაისურ ზამთარში გზა გასავლელია, თოვლი ამ სიმაღლეზე იშვიათად და ცოტა ხნით დევს, მაგრამ ღამის ყინვის შემდეგ ტყის სერპანტინი ჩრდილში შეიძლება მოლიპული იყოს.

ჩემი აზრით, საუკეთესო დრო გაზაფხული და შემოდგომაა. აპრილსა და მაისში ირგვლივ ფერდობები კაშკაშა მწვანეა, ოქტომბერსა და ნოემბრის დასაწყისში ხეობის თავზე ტყე ყვითლდება და მონასტერი ამ ფონზე განსაკუთრებით კარგად გამოიყურება. ზაფხულში აქ ქუთაისზე გრილა, მაგრამ ივლისსა და აგვისტოში შუადღისთვის მაინც ცხელა, პარკინგი კი გადავსებულია. ადრე მიდით.

იმერეთი ნოტიოა, წვიმა ნებისმიერ თვეში შეიძლება წამოვიდეს. წვიმაში მოზაიკა უარესად ჩანს, ტაძარში სინათლე მკრთალია, ასე რომ, თუ დღეებს შორის არჩევანი გაქვთ, მზიანი აირჩიეთ.

რამდენიმე პრაქტიკული რჩევა

• წაიღეთ ნაღდი ლარი სანთლებისა და პარკინგთან საყიდლებისთვის. დახლებთან ტერმინალები თითქმის არ არის.
• თავსაფარი ან მსუბუქი შარფი მანქანაში გქონდეთ, თუ მოწამეთაში და სხვა ტაძრებშიც მიდიხართ. საკუთარი ყოველთვის უფრო მოსახერხებელია.
• წირვის დროს ტაძარში ექსკურსიით ნუ შეხვალთ, გვერდზე მოიცადეთ. აქაური წირვა ტურისტებისთვის არ არის.
• პარკინგიდან აღმართი და ეზოს ქვა წვიმის შემდეგ სრიალებს, ნორმალური ძირის ფეხსაცმელი გამოგადგებათ.

მოკლედ

გელათი დავით აღმაშენებელმა ააშენა და თავადაც აქ არის დაკრძალული. აფსიდში XII საუკუნის მოზაიკაა შემორჩენილი, იუნესკოს სტატუსი კი მონასტერმა 2017 წელს ბაგრატის ამოღების შემდეგაც შეინარჩუნა. ქუთაისიდან მანქანით 20 წუთია, შესვლა უფასოა, ადგილზე საათი-საათნახევარი ჰყოფნის. მოწამეთასთან ერთად მშვიდი ნახევარი დღე გამოდის, რის შემდეგაც მღვიმისთვის ან ქალაქში ვახშმისთვისაც დრო რჩება.