ვარძია: მღვიმური მონასტერი მტკვრის თავზე და გზა მისკენ

ვარძია ციცაბო ტუფის კლდეშია გამოკვეთილი, მტკვრის თავზე, სამხრეთ საქართველოში, თბილისიდან 270 კმ-ში. ეს კონსერვირებული ნანგრევები არ არის: გამოქვაბულებში ბერები ცხოვრობენ, მთავარ ტაძარში ლიტურგიას აღავლენენ, კედლებზე XII საუკუნის ფრესკები შემორჩა. ექვსასზე მეტი სათავსო, ცამეტი იარუსი სიმაღლეში და გადასასვლელების ლაბირინთი ქვის შიგნით.

მტკვრის გასწვრივ მიმავალი გზიდან კლდე შორიდანვე ჩანს, გამოქვაბულები კი მასზე ფიჭასავით იკითხება. მასშტაბი კი ცუდად აღიქმება: სანამ პირველ ტერასებამდე არ მიხვალ, თითქოს რამდენიმე ათეული გროტოა და არა ქალაქი, სადაც რამდენიმე ათასი ადამიანი ცხოვრობდა.

როგორ გაჩნდა ქალაქი კლდეში

მშენებლობა XII საუკუნის მეორე ნახევარში, მეფე გიორგი III-ის დროს დაიწყო. ციცაბო ტუფის კლდე მტკვრის ხეობაში, სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში, მიუვალი სიმაგრისთვის მიდამოში ყველა სხვა ადგილზე უკეთესი გამოდგა: შიგნით სამი ვიწრო ხვრელი შედიოდა კლდის ძირში და გარედან მათი მიგნება თითქმის შეუძლებელი იყო.

ადგილს მხოლოდ კლდის გამო არ ირჩევდნენ. მტკვრის ხეობა აქ დერეფნად მუშაობდა: მისი გაყოლებით მიდიოდა გზა ცენტრალური საქართველოდან სამხრეთით, ჯავახეთისკენ და შემდეგ მუსლიმური სამყაროს საზღვრებისკენ. ვინც ამ მონაკვეთს ფლობდა, ის აკონტროლებდა როგორც გზას, ისე მისადგომებს. ქვაში ჩამჯდარი გარნიზონის ალყით გამოძევება თითქმის შეუძლებელი იყო: სროლა უშედეგოა, მისადგომი არსად არის, მარაგი და წყალი კი კლდის შიგნით იყო.

აყვავების ხანა დედოფალ თამარის, გიორგი III-ის ასულის, მეფობას დაემთხვა, 1184-დან 1205 წლამდე. მონასტერ-ციხე სრულფასოვან მღვიმე-ქალაქად გადაიქცა: ეკლესიები, საწყობები, ხაზინა, სატრაპეზოები, აბანოები, ბიბლიოთეკა. აქ რამდენიმე ათასი ადამიანი ცხოვრობდა. 1185 წელს მონასტერი ღვთისმშობლის მიძინების სახელზე აკურთხეს.

ქალაქი ვერტიკალურად, იარუსებად იყო მოწყობილი და შიდა კიბეებითა და გვირაბებით უკავშირდებოდა ერთმანეთს. წყალს მილებისა და ცისტერნების სისტემით აწოდებდნენ, ცალკეულ სვლებს სათადარიგო და საიდუმლო გასასვლელებად იყენებდნენ. XII საუკუნისთვის ეს ისეთი საინჟინრო დონეა, რომელიც ადგილზე უფრო შთამბეჭდავია, ვიდრე სათავსოების რაოდენობის ნებისმიერი ციფრი: ადამიანები ქვაში მუდმივად ცხოვრობდნენ და არა ალყას ითმენდნენ მასში.

სახელს სხვადასხვაგვარად ხსნიან. პოპულარული ვერსია მას თამარის ბავშვობას უკავშირებს: პატარა მეფის ასული გამოქვაბულებში დაიკარგა და შეშინებულმა შეჰყვირა „აქ ვარ, ძია!“ გიორგი III-მ სავარაუდოდ ამის ხსოვნად შეარქვა სავანეს სახელი.

სანამ კლდე მთელი იყო, გარედან მონოლითად ჩანდა, ქალაქი კი შიგნით თითქმის უხილავი იყო. ყველაფერი 1283 წლის მიწისძვრამ შეცვალა: დაახლოებით 15 მეტრი სიგანის მთის ფენა მდინარეში ჩაიქცა და ასობით გამოქვაბული გამოაშკარავა. სათავსოების ნაწილი ჩამონგრევის შემდეგ გარე კედლის გარეშე დარჩა, ამიტომ დღეს კომპლექსში ღია ტერასები მიდის იმ ადგილებში, სადაც ოდესღაც ქვა იყო. ვარძიამ სამხედრო მნიშვნელობა დაკარგა, მაგრამ სიცოცხლე აქ არ შეწყდა, და XIII საუკუნის ბოლოს, XIV საუკუნის დასაწყისში სამრეკლო და კარიბჭის თაღები ააგეს.

შემდეგ ისტორია უფრო მძიმედ წარიმართა. XVI საუკუნეში ვარძია სპარსელებმა დაიკავეს, შემდეგ ოსმალებმა, და ორნახევარი საუკუნით დაიცალა. 1828 წელს სამცხე-ჯავახეთის რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ სამონასტრო ცხოვრება განახლდა. საბჭოთა წლებში მონასტერი დახურეს და მუზეუმ-ნაკრძალად გამოაცხადეს. ლიტურგია მხოლოდ 1980-იანი წლების ბოლოს დაბრუნდა, საქართველოს კათოლიკოს ილია II-ის ძალისხმევით. დღეს ეს ისევ მოქმედი მონასტერია, ხოლო 2007 წლიდან ვარძია ხერთვისის ციხესთან ერთად იუნესკოს წინასწარ სიაშია.

რა ნახოთ შიგნით

ახლა კომპლექსში 600-ზე მეტი სათავსოა, სიმაღლეში კი მღვიმე-ქალაქი ცამეტ სართულამდე აღწევს. ცალკეული დერეფნები კლდის სიღრმეში ათეულობით მეტრით შედის, ყველა იარუსი გადასასვლელებითა და გვირაბებით არის დაკავშირებული.

მთავარი აქ ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარია. კედლებზე XII საუკუნის ფრესკებია: საიდუმლო სერობა, ფეხთა დაბანა, საშინელი სამსჯავრო. განსაკუთრებული ღირებულებაა დედოფალ თამარისა და მეფე გიორგის პორტრეტები, სიცოცხლეშივე შესრულებული გამოსახულებები, რომლებიც რვა საუკუნის შემდეგ ჩვენამდე მოვიდა. შიგნით ბნელა, თვალი წუთი-ორში ეჩვევა, და ფრესკები შესამჩნევად უკეთესად იკითხება, თუ დადგები და მოიცდი, ვიდრე მაშინვე ტელეფონით გადაღებას შეეცდები.

ტაძრის გარდა დაათვალიერეთ საცხოვრებელი სენაკები, საწყობები და აბანოს კომპლექსი. მონასტერში წყალმომარაგება და კანალიზაცია მუშაობდა, საიდუმლო სვლები ქალაქის ნაწილებს ერთმანეთს აკავშირებდა. მრავალათასიანი მოსახლეობიდან ოთხი ბერი დარჩა, ისინი ახლაც აქ ცხოვრობენ, და კომპლექსის შორეულ ნაწილში ეს იგრძნობა: იქ უკვე მუზეუმი არ არის, არამედ ვიღაცის სახლი.

ზედა იარუსებთან უბრალოდ გაჩერება და ხეობაში გახედვა ღირს. აქედან ჩანს, როგორ მიდის მდინარე ხეობაში და რატომ ცდილობდნენ საუკუნეების განმავლობაში მის გასწვრივ გზის კონტროლს.

როგორ მიმდინარეობს ვიზიტი

კომპლექსში მარშრუტი მონიშნულია, მოძრაობა ერთმხრივია. პარკინგიდან შესასვლელამდე მცირე ტრანსპორტი დადის, უკან ქვევით უფრო ხშირად ფეხით ჩამოდიან. შიგნით კიბეებია, ვიწრო გვირაბები, ადგილ-ადგილ დაბალი ჭერი: მაღალ სეზონზე ასეთ გასასვლელებში რიგები გროვდება, რადგან შემობრუნება და შემხვედრი ნაკადის გვერდის ავლა უბრალოდ არსად შეიძლება.

ჩვენ გახსნისთანავე მივედით, და ეს საუკეთესო დროა: კლდის ნახევარი ჯერ კიდევ ჩრდილშია, გასასვლელებში თავისუფალია, შუადღისთვის კი ტუფი იწვება და ტერასებზე დასამალავი აღარაა. წყალი თან აუცილებელია, ზაფხულში თავსაბურავიც. კიბეებზე ქვა ფეხებით გაპრიალებულია, ამიტომ დახურული ფეხსაცმელი კარგი ძირით აქ უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ქვეყნის სამხრეთის ნებისმიერ ციხეში: აღმართის ნაწილი გლუვ ტუფზე გადის.

მონასტერი მოქმედია და ეს ყოფით საკითხებზეც აისახება. მხრები და მუხლები ჯობია დაფარული იყოს, ქალებს ტაძარში თავსაფარი გამოადგებათ. ქართულ მონასტრებში შესასვლელთან ხშირად აწყვია მოსასხამები, მაგრამ მათზე იმედის დადება არ ღირს. ტაძრის შიგნით ჩუმად საუბრობენ, გადაღება ჯობია შეათანხმოთ ან უბრალოდ არ გადაიღოთ.

დათვალიერებისთვის ორ-სამ საათს გამოყავით. ბილეთის ფასები პერიოდულად იცვლება, ადგილზე გადაამოწმეთ.

რა არის ახლოს

ხერთვისის ციხე ვარძიისკენ მიმავალ გზაზე, პირდაპირ მდინარის თავზე დგას, ის ტრასიდან ჩანს და შემოხვევა 20–30 წუთს იკავებს. ხერთვისიდან ვარძიამდე 16 კმ-ია ასფალტზე, დაახლოებით ოცი წუთი. ციხეში შესვლა უფასოა, ხოლო მისი საუკეთესო საერთო კადრი შიგნიდან არ გამოდის, არამედ მტკვარზე გადებული საკიდი ხიდიდან.

ვარძიასთან სულ ახლოს არის მღვიმური მონასტერი ვანის ქვაბები, ბევრად ნაკლებად ცნობილი და თითქმის ყოველთვის ცარიელი. იქ ბილიკით ასვლა სჭირდება, სამაგიეროდ ხალხი იქ საერთოდ არ შეგვხვედრია. ამავე გზაზე, ხეობაში, დგას თმოგვის ციხე, მას ჩვეულებრივ ტრასიდან ათვალიერებენ.

გზა თბილისიდან

ვარძია სამცხე-ჯავახეთის ასპინძის რაიონში მდებარეობს, თბილისიდან დაახლოებით 270 კმ-ში და ბორჯომიდან 100 კმ-ში. საზოგადოებრივი ტრანსპორტით ჩასვლა შესაძლებელია, მაგრამ განრიგი მთელ დღეს წაიღებს.

თბილისიდან პირდაპირი მარშრუტკები არ დადის. ჯერ ახალციხემდე უნდა ჩახვიდეთ, ეს დაახლოებით 4 საათია, და იქ ვარძიის მარშრუტკაზე გადაჯდეთ. ის 10:30-ზე, 12:20-ზე, 16:00-ზე და 17:20-ზე გადის, გზაში კიდევ ერთნახევარი საათია. ერთი მიმართულებით გადაჯდომით 5–6 საათი გამოდის, უკან კი მწირი რეისებიდან ერთ-ერთს უნდა მოასწროთ. გათვლაში შეცდომა ახალციხეში ღამის გათევას ნიშნავს.

მანქანით თბილისიდან გზა დაახლოებით 4 საათს იკავებს, 235–270 კმ მარშრუტის მიხედვით: გორსა და ხაშურზე გავლით, შემდეგ სამხრეთით, ბორჯომისა და ახალციხის გვერდით. ეს ის შემთხვევაა, როცა საკუთარი მანქანა თითქმის ყველაფერს წყვეტს: გამოსვლისა და დაბრუნების დროს თავად ირჩევთ, გზად ხერთვისთან ჩერდებით, სურვილისამებრ ბორჯომში ან ახალციხეში რაბათის ციხესთან შეუხვევთ, და ეს ყველაფერი ერთ დღეში, ჩქარობის გარეშე ჯდება.

ასფალტი თბილისიდან ნორმალურია, სერიოზული უგზოობა არ არის, ჩვეულებრივი მსუბუქი მანქანა საკმარისია. ყველაზე საინტერესო მონაკვეთი ახალციხის შემდეგ იწყება: გზა მტკვრის ხეობაში შედის, მდინარე ხან მარცხნივ, ხან მარჯვნივ მიდის, ფერდობები უფრო მაღალი და მშრალი ხდება. სწრაფად სიარული აქ არ მოგინდებათ, გაჩერებისთვის განიერი ადგილებიც არის. გამართვა ჯობია ახალციხეში, შემდეგ სამხრეთით გასამართი სადგურები შესამჩნევად ნაკლებია.

პარკინგი თავად შესასვლელთანაა. ტაქსიც ვარიანტია, მაგრამ შესამჩნევად ძვირი გამოვა, განსაკუთრებით გზად გაჩერებებით. მანქანის აღება ყველაზე მოსახერხებელია თბილისში და წინასწარ დაჯავშნა: მაღალ სეზონზე, ივნისიდან სექტემბრამდე, არჩევანი თარიღისთვის შესამჩნევად ვიწროვდება.

ერთი დღით თუ ღამის გათევით

ერთი დღით თბილისიდან ვარძია მართლაც შეიძლება მოასწროთ: რვა საათი საჭესთან იქით და უკან, პლუს ორი-სამი საათი ადგილზე. ასეთი გეგმით დილის ექვს საათზე გამოსვლა სჭირდება, გზად კი ზუსტად ერთი გაჩერება რჩება, ხერთვისი.

თუ ჩქარობის გარეშე გინდათ, უფრო გონივრულია მარშრუტი ორ დღეზე გაყოთ, ღამის გათევით ახალციხეში ან ბორჯომში. ჩვენ ახალციხეში დავრჩით: საცხოვრებელი და საჭმელი იქ ბორჯომზე იაფია, ვარძიამდე კი 62 კმ-ია, ერთი მიმართულებით დაახლოებით საათნახევარი. მაშინ პირველი დღე რაბათსა და გზას მოიცავს, მეორეზე კი ვარძია ხერთვისთან ერთად და დროის მარაგი ვანის ქვაბებისთვის რჩება. თბილისიდან ერთდღიანი გასვლების ნაკრებში ვარძია ადგილების უმეტესობაზე უარესად ჯდება: სამწუხაროა სირბილით გაიარო.

პრაქტიკული ინფორმაცია

როდის ჩახვიდეთ

ვარძია მთელი წლის განმავლობაში ღიაა. ყველაზე კომფორტულია აპრილი, მაისი, ივნისი და სექტემბერი ოქტომბერთან ერთად: ზომიერი სიცხე, გრძელი სინათლის დღე, მშრალი გზა. ივლისსა და აგვისტოში კლდეზე რთულია, ჩრდილი თითქმის არ არის, ვიწრო გასასვლელებში კი ჯგუფები დგას. ზამთარში კომპლექსი მუშაობს, მაგრამ ტრასის ცალკეული მონაკვეთები ზოგჯერ მოსრიალეა, და მოკლე დღეს დათვალიერების ორ-სამ საათს უფრო ზუსტად უნდა დაგეგმოთ.

ნებისმიერ სეზონზე დილა დღეზე უკეთესია: ათამდე გასასვლელებში თავისუფალია, სინათლე რბილია, ქვა ჯერ არ არის გახურებული. სამუშაო დღე შესამჩნევად უფრო მშვიდია, ვიდრე შაბათ-კვირა.

თუ დღე მხოლოდ ერთი გაქვთ, ააგეთ ის ვარძიისა და ხერთვისის გარშემო და მესამე წერტილი არ დაამატოთ. თუ ორის აღება შეგიძლიათ, ღამე ახალციხეში გაათიეთ: იქიდან შვიდ საათზე გამოსვლა და გახსნისთვის შესასვლელთან ყოფნა უფრო მარტივია, ვიდრე თბილისიდან სიბნელეში გამოქროლვა.